«Και μπορεί να αναρωτηθείς, πώς βρέθηκα εδώ;»
Λίγοι στιχουργοί κατάφεραν να συμπυκνώσουν ολόκληρη τη σύγχρονη ανθρώπινη κατάσταση σε μία μόνο φράση. Ο David Byrne το έκανε το 1980. Και το παράξενο είναι ότι σαράντα και πλέον χρόνια αργότερα, η ερώτηση ακούγεται ακόμη επίκαιρη στα αυτιά μας. Ζούμε σε έναν κόσμο γεμάτο πληροφορία, συνδεσιμότητα και αυτογνωσία, αλλά εξακολουθούμε να ξυπνάμε πολλές φορές κοιτάζοντας τη ζωή μας σαν να τη βρήκαμε να μας περιμένει στη στάση του λεωφορείου ή παρκαρισμένη μπροστά στο σπίτι μας. Ο David Byrne πέρασε σχεδόν πενήντα χρόνια κοιτάζοντας τους ανθρώπους σαν να είχαν μόλις φτάσει από άλλον πλανήτη. Τους είδε να αγοράζουν σπίτια, να πηγαίνουν στις δουλειές τους, να ερωτεύονται, να καταναλώνουν, να προσεύχονται, να χορεύουν και να καταρρέουν. Και αντί να γράψει τραγούδια για όλα αυτά με τον συνηθισμένο τρόπο, τα κατέγραψε σαν κοινωνικά παράδοξα. Σαν προσωπικές και ιδιαίτερες τελετουργίες ενός είδους που συχνά δεν καταλαβαίνει ούτε το ίδιο γιατί κάνει όσα κάνει.
Οπότε, αν η pop μουσική του 20ού αιώνα ήταν γεμάτη ανθρώπους που ήθελαν να αλλάξουν τον κόσμο, ο David Byrne πέρασε τη ζωή του προσπαθώντας πρώτα να καταλάβει τι ακριβώς είναι αυτός ο κόσμος. Γι' αυτό και τα τραγούδια του γερνούν τόσο παράξενα. Δεν ανήκουν πραγματικά σε κάποια συγκεκριμένη εποχή. Δεν μιλούν για συγκεκριμένα γεγονότα. Μιλούν, όμως, για πολύ συγκεκριμένες συμπεριφορές. Για τις αόρατες συνήθειες που μας οδηγούν από το σπίτι στη δουλειά, από τον έρωτα στη ρουτίνα, από την επιθυμία στην κατανάλωση. Για όλα εκείνα που θεωρούμε φυσιολογικά μέχρι κάποιος να τα κοιτάξει από απόσταση και να μας δείξει πόσο αλλόκοτα είναι.
Οι περισσότεροι τραγουδοποιοί γράφουν για τον έρωτα, την απώλεια, την επανάσταση ή την επιθυμία. Ο Byrne έγραψε και γι' αυτά, αλλά το πραγματικό του θέμα ήταν πάντα κάτι άλλο: η ανθρώπινη συμπεριφορά. Οι αόρατοι μηχανισμοί που κινούν τις ζωές μας. Οι συνήθειες που επαναλαμβάνουμε χωρίς να τις σκεφτόμαστε. Οι μικρές καθημερινές ρουτίνες που μοιάζουν απολύτως φυσιολογικές μέχρι κάποιος να τις κοιτάξει από απόσταση. Αυτό μπορεί να είναι το μυστικό της διαχρονικότητάς του, γιατί ποτέ δεν προσπάθησε να περιγράψει την εποχή του, αλλά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κατοικούν μέσα σε κάθε εποχή.
Από τους Talking Heads μέχρι τις συνεργασίες του με τον Brian Eno, από τα Fear Of Music και Remain In Light μέχρι τα βιβλία, τις διαλέξεις και τις καλλιτεχνικές του παρεκκλίσεις, ο Byrne λειτούργησε μετά την διάλυση της μπάντας λιγότερο ως rock star και περισσότερο ως ένας ανήσυχος παρατηρητής του σύγχρονου κόσμου. Ένας δημιουργός που αντιμετώπιζε τη μουσική ως εργαλείο εξερεύνησης.Και γι' αυτό η επιρροή του ξεπερνά κατά πολύ τους δίσκους που πούλησε ή τα τραγούδια που έγραψε. Ο David Byrne βοήθησε τη σύγχρονη μουσική να καταλάβει ότι ένα τραγούδι μπορεί να είναι ταυτόχρονα χορευτικό και φιλοσοφικό, πολιτικό και προσωπικό, εγκεφαλικό και βαθιά συγκινητικό. Μπορεί να σε κάνει να κινηθείς και ταυτόχρονα να αναρωτηθείς: «Πώς βρέθηκα εδώ;». Σήμερα, σαράντα πέντε χρόνια μετά το Once in a Lifetime, εξακολουθούμε να κάνουμε την ίδια ερώτηση. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ακριβές μέτρο της σπουδαιότητας του David Byrne. Δεν έδωσε τις απαντήσεις. Μας έμαθε να ακούμε καλύτερα τις ερωτήσεις.
Σε μια εποχή που η έμπνευση παρουσιάζεται συχνά σαν κάποιο μυστηριώδες δώρο που επισκέπτεται τους εκλεκτούς, ο Byrne προτείνει κάτι πολύ πιο γήινο. «Αν δεν είσαι στη στάση του λεωφορείου, δεν πρόκειται να ανέβεις στο λεωφορείο», έχει πει περιγράφοντας τη διαδικασία σύνθεσης τραγουδιών. Και αυτή η φράση ακούγεται σχεδόν απλοϊκή. Κρύβει όμως μια βαθιά κατανόηση της δημιουργικής διαδικασίας. Η έμπνευση δεν είναι κεραυνός. Είναι πιθανότητα. Και για να συναντήσεις μια πιθανότητα πρέπει πρώτα να έχεις εμφανιστεί στο ραντεβού.
Ένα σπίτι. Μια πολυκατοικία. Ένα αυτοκίνητο σταματημένο στο φανάρι. Ένα ζευγάρι που τρώει βιαστικά σε ένα εστιατόριο. Ένας υπάλληλος που επιστρέφει κουρασμένος από τη δουλειά. Μια τηλεόραση που μένει ανοιχτή σε ένα άδειο δωμάτιο. Υλικά τόσο κοινά και καθημερινά, ώστε οι περισσότεροι από εμάς παύουμε να τα βλέπουμε. Ο Byrne, αντίθετα, έχτισε πάνω τους ένα από τα πιο επιδραστικά έργα της σύγχρονης μουσικής. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλά από τα τραγούδια του ακούγονται λιγότερο σαν εξομολογήσεις και περισσότερο σαν σημειώσεις πεδίου ενός ανθρωπολόγου. Από το "Psycho Killer" μέχρι το "Once in a Lifetime" και από το "Road to Nowhere" μέχρι το "And She Was", οι ήρωές του δεν είναι μυθικοί επαναστάτες, καταραμένοι ποιητές ή rock 'n' roll αντιήρωες. Είναι άνθρωποι που προσπαθούν να βρουν νόημα μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο πληροφορίες, συνήθειες, επιθυμίες και αδιόρατες μορφές σύγχυσης. Κι αν οι Talking Heads εμφανίστηκαν στα μέσα της δεκαετίας του '70 ως μέρος της έκρηξης του αμερικανικού punk και του new wave, ο Byrne γρήγορα απέδειξε ότι δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τις ταμπέλες. Την ώρα που άλλοι προσπαθούσαν να ορίσουν τα όρια ενός είδους, εκείνος τα διέλυε. Rock, funk, disco, afrobeat, ηλεκτρονική μουσική, μινιμαλισμός, samba, performance art και πειραματική σύνθεση άρχισαν να συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο σώμα έργου.
Σήμερα ζούμε μέσα σε έναν κόσμο αδιάκοπης συνδεσιμότητας, αλγορίθμων, ψηφιακών ταυτοτήτων και ατέρμονης αυτοπαρουσίασης. Έναν κόσμο όπου όλοι μιλάμε διαρκώς για τον εαυτό μας και ταυτόχρονα μοιάζουμε να δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να καταλάβουμε ποιοι είμαστε. Αν ακούσει κανείς προσεκτικά τους Talking Heads, θα διαπιστώσει ότι πολλές από αυτές τις αγωνίες υπήρχαν ήδη εκεί. Όχι ως κάποια τεχνολογική πρόβλεψη αλλά ως μια πολύ απλή ανθρώπινη παρατήρηση. Ο Byrne αντιλήφθηκε νωρίς ότι η μοντέρνα ζωή παράγει ένα παράξενο αίσθημα αποξένωσης. Είμαστε μόνοι, περιβαλλόμαστε από αμέτρητα συστήματα, εικόνες, πληροφορίες και ρόλους που μας απομακρύνουν από την άμεση εμπειρία. Οι χαρακτήρες των τραγουδιών του συχνά μοιάζουν να περιφέρονται μέσα σε έναν λαβύρινθο καθημερινότητας, αναζητώντας κάτι που δεν μπορούν ακριβώς να ονομάσουν. Αυτός είναι και ο λόγος που η επιρροή του ξεπερνά πλέον κατά πολύ τη μουσική. Οι ιδέες του έχουν περάσει στη σύγχρονη τέχνη, στο θέατρο, στον κινηματογράφο, στην αρχιτεκτονική της σκέψης γύρω από τις πόλεις και τον δημόσιο χώρο. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Byrne έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής του γράφοντας για το πώς οι χώροι διαμορφώνουν τη συμπεριφορά μας ή για το πώς η μουσική γεννιέται μέσα από συγκεκριμένες κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες. Για εκείνον, η τέχνη δεν υπήρξε ποτέ αποκομμένη από το περιβάλλον της.
Κι αν πολλοί καλλιτέχνες της γενιάς του κατέληξαν να γίνουν μνημεία του εαυτού τους, ο Byrne μοιάζει ακόμη με μαθητή. Παραμένει περίεργος. Παραμένει ανοιχτός. Παραμένει πρόθυμος να εκτεθεί σε νέες ιδέες, νέες συνεργασίες και νέους τρόπους σκέψης. Αυτή η πνευματική κινητικότητα είναι ίσως το πιο σπάνιο χαρακτηριστικό του. Σε μια πολιτιστική στιγμή όπου η νοσταλγία έχει μετατραπεί σε βιομηχανία, ο Byrne δεν δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να αναπαράγει τον εαυτό του. Ακόμη και όταν επιστρέφει στο παρελθόν του, το κάνει σαν να εξετάζει ένα αντικείμενο κάτω από καινούργιο φως. Το θρυλικό Stop Making Sense δεν επανήλθε στη δημόσια συζήτηση ως ένα ακόμη κειμήλιο των 80s, αλλά ως ένα έργο που εξακολουθεί να μοιάζει φρέσκο, ευφυές και σχεδόν ανατρεπτικά ζωντανό.
Και όλο αυτό γιατί ο Byrne δεν υπήρξε ποτέ πραγματικά νοσταλγικός. Το βλέμμα του ήταν πάντοτε στραμμένο προς τα έξω. Προς τον επόμενο ήχο, την επόμενη ιδέα, την επόμενη ερώτηση. Και όταν η εποχή μας έχει την μουσική να ανταγωνίζεται συχνά τον θόρυβο των κοινωνικών δικτύων, των αλγορίθμων και της ακατάπαυστης παραγωγής περιεχομένου, η στάση αυτή αποκτά και μια πολιτική διάσταση. Ο Byrne συνεχίζει να υπενθυμίζει ότι η δημιουργία δεν είναι πρωτίστως θέμα έκφρασης. Είναι θέμα παρατήρησης. Να κοιτάξεις λίγο πιο προσεκτικά τον κόσμο. Να αμφισβητήσεις όσα θεωρούνται αυτονόητα. Να μείνεις αρκετή ώρα στη στάση ώστε, όταν περάσει το λεωφορείο της έμπνευσης, να μπορέσεις να το αναγνωρίσεις.
Κάπως έτσι φτάνουμε στον David Byrne του σήμερα. Ούτε στον ιδόρρυθμό δημιουργό του "Heaven" (is a place on Earth), ούτε στον άνθρωπο πίσω από το "Once in a Lifetime". Αλλά σε έναν 73χρονο καλλιτέχνη που εξακολουθεί να αναρωτιέται τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους. Όσοι βρέθηκαν στις πρώτες παραστάσεις της νέας περιοδείας "Who Is The Sky?" δεν ήρθαν σε επαφή με ένα ακόμη reunion με τραγούδια από το παρελθόν. Είδαν μια παράσταση σχεδόν φιλοσοφική. Μια σκηνική πρόταση που περιστρέφεται γύρω από μια ιδέα η οποία μοιάζει ταυτόχρονα απλή και επαναστατική: οι άνθρωποι χρειάζονται τους ανθρώπους. Η σκηνή σχεδόν άδεια. Δεν υπάρχουν σταθερές θέσεις, τύμπανα καρφωμένα στο πάτωμα, ενισχυτές ή μικρόφωνα που αλυσοδένουν τους μουσικούς σε ένα σημείο. Οι δώδεκα μουσικοί του κινούνται διαρκώς στον χώρο, αγγίζονται, κοιτάζονται, σχηματίζουν κύκλους, ανταλλάσσουν χαμόγελα, παραχωρούν ο ένας στον άλλο το προσκήνιο. Το βλέμμα του Byrne δεν βρίσκεται πια αποκλειστικά πάνω στον εαυτό του. Βρίσκεται πάνω στην κοινότητα.
Σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της παράστασης, καθώς πίσω του προβάλλεται η Γη να ανατέλλει αργά μέσα στο σκοτάδι του διαστήματος, ο Byrne δείχνει τον πλανήτη και λέει στο κοινό: «Να ο παράδεισός μας. Είναι ο μόνος που έχουμε». Ο νεαρός Byrne των Talking Heads έγραφε τραγούδια για την αποξένωση, το άγχος, την παράνοια και τη δυσκολία της ανθρώπινης επικοινωνίας. Ο σημερινός Byrne δεν αρνείται τίποτα από αυτά. Τα κουβαλά ακόμη μαζί του. Το "Psycho Killer" εξακολουθεί να ακούγεται απειλητικό. Το "Life During Wartime" συνοδεύεται από εικόνες κοινωνικής σύγκρουσης, διαδηλώσεων και κρατικής βίας και το σκοτάδι παραμένει παρόν. Η διαφορά είναι ότι πλέον δεν αποτελεί τον τελικό προορισμό.
Η μεγαλύτερη μεταμόρφωση του David Byrne δεν είναι μουσική. Είναι υπαρξιακή. Οι ίδιες ερωτήσεις υπάρχουν ακόμη. Η αγωνία υπάρχει ακόμη. Η αβεβαιότητα υπάρχει ακόμη. Όμως εκεί που κάποτε έβλεπε κυρίως την αποσύνδεση, τώρα φαίνεται να αναζητά επίμονα τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να ξανασυνδεθούν.
Και ίσως γι' αυτό η συναυλία που θα παρουσιάσει στην Αθήνα στις 21 Ιουνίου στο Release Athens x SNF Nostos αποκτά μια ιδιαίτερη βαρύτητα. Δεν πρόκειται απλώς για την εμφάνιση ενός θρύλου της σύγχρονης μουσικής. Πρόκειται για την παρουσία ενός δημιουργού που εξακολουθεί να εξελίσσεται, να αμφισβητεί τον εαυτό του και να ψάχνει νέους τρόπους να μιλήσει για όσα μας ενώνουν. Kαι σε μια τόσο έντονη εποχή όπου η απομόνωση έχει μετατραπεί σχεδόν σε πολιτισμική συνθήκη και η προσοχή μας διασπάται διαρκώς από οθόνες και ατελείωτο θόρυβο, ο Byrne μοιάζει να επιστρέφει ξανά και ξανά στην ίδια απλή διαπίστωση: Όσο μπερδεμένος, κυνικός ή τρομακτικός κι αν γίνεται ο κόσμος, οι άνθρωποι εξακολουθούν να λατρεύουν το γεγονός να βρίσκονται μαζί. Ίσως τελικά αυτή να ήταν η απάντηση που αναζητούσε εδώ και δεκαετίες ο άνθρωπος που κάποτε αναρωτιόταν πώς βρέθηκε εδώ.
INFO: DAVID BYRNE | Ξέφωτο ΚΠΙΣΝ, Κυριακή 21 Ιουνίου
Διάθεση εισιτηρίων:
Τηλεφωνικά στο 211770000
Online / releaseathens.gr + more.com
Φυσικά σημεία: https://www.more.com/el/physical-spots/
Όλες οι πληροφορίες (τιμές, πρόγραμμα, πρόσβαση) στα releaseathens.gr & snf.org
*Τα έσοδα των εισιτηρίων αποδίδονται αποκλειστικά στο Release Athens. Το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) είναι φιλανθρωπικός οργανισμός που πραγματοποιεί δωρεές προς μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς. Tο ΙΣΝ δεν δέχεται δωρεές από ιδιώτες, εταιρείες ή άλλου είδους οργανισμούς.
Διάθεση εισιτηρίων ΑμεΑ:
Το Φεστιβάλ φροντίζει για την πρόσβαση Ατόμων με Αναπηρία, προσφέροντας ειδικό χώρο με ανεμπόδιστη θέα προς τη σκηνή. Ο ειδικός χώρος είναι προσβάσιμος με αμαξίδιο, διαθέτει καθίσματα, ξεχωριστές τουαλέτες και δωρεάν parking.
