Η έκθεση «Ongoing» της Tilda Swinton, που παρουσιάζεται στον βιομηχανικό χώρο του Onassis Ready σε συνεργασία με το Eye Filmmuseum του Άμστερνταμ, καταλαμβάνει το κτίριο του Ρέντη ως ένα ζωντανό ξεδίπλωμα αναμνήσεων, συναισθημάτων και έργων υπό εξέλιξη. Μέσα από οκτώ ενότητες που αντιστοιχούν σε ισάριθμους στενούς της συνεργάτες, η Swinton ξεδιπλώνει μια πορεία τεσσάρων δεκαετιών, εστιάζοντας στη φιλία και τη δημιουργική διαδικασία. Η περφόρμανς «A Biographical Wardrobe», που πλαισιώνει την έκθεση, λειτουργεί ως μια δημόσια εξομολόγηση μέσα από τα ρούχα της ζωής της.
Στη συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο Onassis Ready, η Tilda Swinton και η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση, προσέγγισαν την έννοια της καλλιτεχνικής δημιουργίας ως ένα «αέναο φυτώριο». Η Swinton, καθισμένη στον λιτό χώρο, διευκρίνισε εξαρχής τη θέση της απέναντι στην τέχνη της: «Είμαι ένας άνθρωπος που δεν ταυτίζεται με την ιδιότητα του ηθοποιού. Δεν ξέρω πόσο αληθινή είναι η ιδέα του ηθοποιού ως ερμηνευτή που δεν έχει αίσθηση συμμετοχής ή εξουσίας πάνω στο έργο». Για εκείνη, η ουσία βρίσκεται στη συνεργασία και στη δυνατότητα του καλλιτέχνη «να φέρνει τον εαυτό του μαζί του».
Η «κουζίνα της δημιουργίας» και η σημασία της διαδικασίας
Η έκθεση «Ongoing» δίνει προτεραιότητα στον τρόπο με τον οποίο γεννιέται το έργο και όχι αποκλειστικά στο τελικό αποτέλεσμα. «Η κουλτούρα τείνει να αναδεικνύει το προϊόν σε ένα είδος φετίχ», σημείωσε η Tilda Swinton. «Εγώ προσπαθώ να αλλάξω την οπτική γωνία. Η σχέση είναι το πιο σημαντικό πράγμα, γιατί από εκεί πηγάζουν τα πάντα». Η ίδια περιέγραψε τη συνεργασία της με τον Derek Jarman ως μια σειρά συζητήσεων στο τραπέζι της κουζίνας: «Ονειρευόμασταν ένα project, δουλεύαμε πάνω στην ταινία, εκείνος έφευγε για το σύμπαν, και μετά κάναμε μια άλλη συζήτηση από την οποία προέκυπτε η επόμενη ταινία. Οι σχέσεις είναι η μπαταρία μου».
Αυτή η προσέγγιση συμπίπτει με τη φιλοσοφία του Onassis Air, όπως εξήγησε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου: «Όταν ξεκινήσαμε να χτίζουμε αυτό το πρόγραμμα, το μόνο πράγμα στο οποίο επέμεινα ήταν οι καλλιτέχνες να μην υποχρεούνται να παράγουν τίποτα. Πρόκειται για ένα residency που αφορά τη διαδικασία, τη συνεχιζόμενη διαδικασία. Η ίδια η διαδικασία είναι ο στόχος μας». Η Tilda Swinton συμπλήρωσε πως ο χώρος της έκθεσης «είναι σαν μια κουζίνα, σαν ένα εργαστήριο. Αυτά εδώ είναι αποκόμματα, είναι ένα φυτώριο έργων».
«Flat 19»: Το διαμέρισμα ως χρυσαλλίδα
Μία από τις κεντρικές εγκαταστάσεις είναι το «Flat 19», μια ανακατασκευή του διαμερίσματος όπου έζησε η Tilda Swinton στο Λονδίνο τη δεκαετία του ’80. Η δημιουργία του βασίστηκε αποκλειστικά στη μνήμη, καθώς δεν υπήρχαν φωτογραφίες από εκείνη την περίοδο. «Δεν βγάζαμε φωτογραφίες τα διαμερίσματά μας τότε. Δεν είχαμε κινητά», ανέφερε. «Είχαμε μια συμφωνία με τον φίλο μας τον Stefan, που το σχεδίασε, να μην μπω μέσα μέχρι δύο μέρες πριν τα εγκαίνια στο Άμστερνταμ».
Περιγράφοντας τον χώρο, η Swinton χρησιμοποίησε τη λέξη «χρυσαλλίδα»: «Μπήκα σε εκείνο το διαμέρισμα έχοντας μόλις τελειώσει το πανεπιστήμιο και έφυγα 14 χρόνια μετά, ως μητέρα των διδύμων. Όλη η περίοδος της ζωής μου με τον Derek Jarman βιώθηκε εκεί». Η Αφροδίτη Παναγιωτάκου στάθηκε στις αισθητηριακές λεπτομέρειες του χώρου, ρωτώντας για τις μυρωδιές και την αίσθηση. «Υπήρχε εκείνο το τρομερό χαλί», απάντησε η Swinton. «Έλεγα στον Stefan "όχι, οι τοίχοι πρέπει να είναι πιο βρώμικοι (grottier)". Και ο θόρυβος από την κίνηση, η λιπαρότητα γύρω από τον διακόπτη του φωτός... ήταν μια εμπειρία παλινδρόμησης».
Μνήμη, απώλεια και φαντάσματα
Η έκθεση δεν πραγματεύεται την απώλεια ως κενό, αλλά ως κάτι που πρέπει να ενσωματώνουμε στην καθημερινότητά μας. Η Swinton δεν χρησιμοποιεί την τέχνη της για να «καλύψει» ή θεραπεύσει τραύματα και απώλειες, τα χρησιμοποιεί ως πρωτογενές υλικό και τα μεταπλάθει σε δημιουργικά projects. Η μνήμη είναι το νήμα αλλά και ο κύριος σχεδιαστής. «Αυτή η έκθεση είναι γεμάτη φαντάσματα. Αφορά το να ζεις με τα φαντάσματα και να συνεχίζεις να συνομιλείς μαζί τους», δήλωσε η Tilda Swinton. Αναφερόμενη στον Derek Jarman και τον Bela Tarr, τόνισε πως οι καλλιτέχνες παραμένουν παρόντες μέσα από το παράδειγμα της ζωής τους και τον ακτιβισμό τους. «Δεν χρειάζεται να νιώθουμε απώλεια, γιατί τους έχουμε μαζί μας. Έχουμε τις ταινίες τους, τα γραπτά τους και τη στάση τους».
Η Swinton θυμήθηκε μια επίσκεψη στον Bela Tarr με τα παιδιά της: «Ο γιος μου, αφού πέρασε μια μέρα μαζί του, με ρώτησε αν βρισκόμασταν μέσα σε παραμύθι. Ο Bella είχε αυτή την αίσθηση της μεταφοράς πάνω του. Είναι προνόμιο να έχεις τη συντροφικότητά του».
Η δημοκρατία του iPhone και οι νέοι καλλιτέχνες
Η Tilda Swinton μετέφερε την εμπειρία της από συζητήσεις με νέους δημιουργούς παγκοσμίως, επισημαίνοντας πως η κύρια ανησυχία τους σήμερα είναι η ψυχική υγεία και το κοινωνικό άγχος. «Τους ενθαρρύνουν, άλλοτε διακριτικά και άλλοτε όχι, να δουλέψουν σόλο, να ξεχωρίσουν και να γίνουν το ίδιο το brand ως εμπόρευμα. Αυτό δημιουργεί ένα είδος κρίσης. Πολλοί μου λένε πως θέλουν να είναι καλλιτέχνες μόνο αν μπορούν να παραμείνουν σε μια ροή επικοινωνίας και συνεργασίας».
Η αναφορά της στον Derek Jarman και το iPhone λειτουργεί ως προτροπή για άμεση δημιουργία: «Αν ο Derek ήταν μαζί μας τώρα, θα έκανε ταινίες με ένα iPhone. Δεν υπάρχει αμφιβολία. Έχουμε τα μέσα της δημιουργίας κυριολεκτικά στα χέρια μας. Μπορείς να φτιάξεις έργο, να το κρατήσεις στα χέρια σου και απλώς να το συνθέσεις με τους φίλους σου».
«A Biographical Wardrobe»: Η ιστορία σε ένα ένδυμα
Στην περφόρμανς που παρουσιάζει με τον Olivier Saillard, η Swinton χρησιμοποιεί ρούχα από την προσωπική της συλλογή και κοστούμια ταινιών για να αφηγηθεί τη ζωή της. Η Αφροδίτη Παναγιωτάκου παρατήρησε πως η προσέγγιση αυτή αναγνωρίζει την παρουσία του κοινού και ενσωματώνει το τυχαίο. «Πώς αποφασίσατε αυτή την προσέγγιση στην ιδιωτική, δημόσια, φιλική σας συζήτηση;» ρώτησε.
«Αν και τα καθίσματα και τα φώτα είναι έτσι τοποθετημένα, αυτό εδώ στο οποίο βρισκόμαστε κάθε φορά δεν είναι θέατρο», εξήγησε η Tilda Swinton. «Δεν υπάρχει τίποτα το θεατρικό. Είναι μια συζήτηση μεταξύ του Olivier και εμένα και ως τέτοια παραμένει φρέσκια, γιατί ενδιαφερόμαστε πραγματικά ο ένας για τον άλλον και για το κοινό, αφού είμαστε όλοι στον ίδιο χώρο». Η Παναγιωτάκου πρόσθεσε πως «το πιο αυθόρμητο πράγμα είναι το πιο καλά σκηνοθετημένο», αναδεικνύοντας τη λεπτή ισορροπία μεταξύ αυτοσχεδιασμού και οργάνωσης.
Μια σκάλα προς τον ουρανό
Η έκθεση «Ongoing» λειτουργεί ως μια χειρονομία πίστης στο μέλλον, κλείνοντας τη θεματική της Στέγης για την οικογένεια – τόσο τη βιολογική όσο και την επιλεγμένη. Στην ταράτσα του Onassis Ready, δύο σκάλες οδηγούν προς τον ουρανό, μια λεπτομέρεια που η Swinton χαρακτήρισε ως «Stairway to Heaven». «Είναι η συνεχιζόμενη ζωή μετά τη ζωή», σημείωσε.
Ολοκληρώνοντας τη συζήτηση, η Αφροδίτη Παναγιωτάκου ανακοίνωσε τις προβολές θερινού σινεμά στην ταράτσα, χαρακτηρίζοντας τη διαδικασία ως ένα «διαρκές housewarming». Η Swinton, παρά τη λύπη της που δεν θα είναι παρούσα σε όλες τις προβολές, τόνισε τη σημασία της εμπειρίας: «Μου αρέσει η σκέψη ότι μπορεί να κάνει κρύο και οι άνθρωποι να χρειαστεί να σκεπαστούν με κουβέρτες. Είναι μια πολύτιμη ανάμνηση η δημιουργία αυτής της φιλμογραφίας σε συνεργασία με το αρχείο του Eye».
Η παρουσία της Tilda Swinton στην Αθήνα υπενθυμίζει πως η τέχνη δεν είναι απαραίτητα ένα ολοκληρωμένο, ακίνητο αντικείμενο, αλλά μια διαρκής ανταλλαγή ιδεών και συναισθημάτων. Το «Ongoing» είναι ένας σταθμός σε μια διαδρομή που συνεχίζεται, βασισμένη στην εμπιστοσύνη και την κοινή περιέργεια.
Διάβασε περισσότερα: Tilda Swinton – Ongoing | Έκθεση, Performance, Κινηματογράφος | Ίδρυμα Ωνάση
