Μετά από μια ιδιαίτερα ατμοσφαιρική ακουστική εμφάνιση στον Φάρο του ΚΠΙΣΝ, η Imany συναντήθηκε μαζί μας για μια συζήτηση που κινήθηκε πολύ πέρα από τη μουσική. Η αγαπημένη του ελληνικού κοινού καλλιτέχνιδα, με τη βαθιά και αναγνωρίσιμη φωνή της, μίλησε για το νέο της έργο Women Deserve Rage, τη δύναμη του θυμού ως εργαλείου κοινωνικής αλλαγής, την ανάγκη της αυθεντικότητας και το δικαίωμα να λες «όχι». Από το You Will Never Know και το Don't Be So Shy μέχρι το τολμηρό εγχείρημα του Voodoo Cello και τον σημερινό της δημιουργικό προσανατολισμό, η Imany ξεδιπλώνει σκέψεις για την τέχνη, την ελευθερία και την προσωπική εξέλιξη, σε μια συνέντευξη ειλικρινή όσο και ουσιαστική.
- Πώς ήταν η χθεσινή βραδιά;
Ήταν πολύ όμορφα, πραγματικά το χάρηκα.
- Το απόλαυσες δηλαδή;
Ναι, πάρα πολύ. Για να είμαι ειλικρινής, πριν από τη συναυλία φοβόμουν ότι θα ήταν πιο δύσκολο. Ο χώρος, με όλα αυτά τα ποτήρια και τις σκληρές επιφάνειες, δημιουργούσε κάποια θέματα στον ήχο. Στο soundcheck δυσκολευτήκαμε αρκετά και σκέφτηκα: «Ωχ, αυτό μάλλον θα είναι μια δύσκολη βραδιά». Ξέρεις, όταν δεν ακούς σωστά στη σκηνή, όλα γίνονται πιο περίπλοκα. Τελικά όμως, επειδή ήρθε πολύς κόσμος, η ατμόσφαιρα του χώρου άλλαξε εντελώς. Το κοινό επηρέασε θετικά την ακουστική και όλα λειτούργησαν πολύ καλύτερα από όσο περίμενα. Οπότε στο τέλος όλα κύλησαν μια χαρά. Ήταν πραγματικά μια πολύ όμορφη εμπειρία.
- Το Women Deserve Rage έχει έναν πολύ δυνατό τίτλο. Γιατί πιστεύεις ότι ακόμη και σήμερα οι γυναίκες αναμένεται να εκφράζουν τον θυμό τους με τρόπο «όμορφο», λογικό ή χρήσιμο για τους άλλους; Και τι συμβαίνει όταν ο θυμός αρνείται να είναι ευγενικός;
Νομίζω ότι πρόκειται για έναν τρόπο ελέγχου και κυριαρχίας πάνω στις γυναίκες. Τις μαθαίνουν ότι ο θυμός τους πρέπει να είναι αποδεκτός, να χωρά μέσα σε συγκεκριμένα όρια. Είναι σαν να τους λένε ότι ο θυμός τους δεν είναι πραγματικά έγκυρος ή δικαιολογημένος. Έτσι, όταν μια γυναίκα εκφράζεται πολύ δυναμικά ή ανοιχτά, συχνά χαρακτηρίζεται «υστερική» ή «υπερβολική». Παράλληλα, αν κοιτάξουμε την ιστορία, οι γυναίκες έχουν πληρώσει πολύ ακριβά το τίμημα της αυθεντικής έκφρασης του εαυτού τους και, κατ’ επέκταση, του θυμού τους. Σε ορισμένες κοινωνίες αυτό εξακολουθεί να είναι επικίνδυνο μέχρι και σήμερα. Ο φόβος της τιμωρίας, ακόμη και της βίας, είναι κάτι βαθιά ριζωμένο σε πολλές γυναίκες από πολύ μικρή ηλικία. Και φυσικά, για μια πατριαρχική κοινωνία είναι πάντα πιο βολικό οι γυναίκες να είναι υπάκουες και σιωπηλές. Όσο για το γιατί ο θυμός «πρέπει» να είναι ευγενικός, η απάντηση είναι απλή: επειδή όταν δεν δημιουργούνται αναταράξεις, η εξουσία μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ανεμπόδιστα. Αν το σκεφτείς, οι μεγαλύτερες κοινωνικές κατακτήσεις στην ιστορία γεννήθηκαν από τον θυμό των ανθρώπων. Όταν δεν θυμώνεις, δεν συνδέεσαι με την αδικία που υφίστασαι. Και όταν δεν αναγνωρίζεις την αδικία, καταλήγεις να την αποδέχεσαι. Ο θυμός λειτουργεί σαν ένας τοίχος πάνω στον οποίο πέφτεις ξαφνικά και αναγκάζεσαι να σταματήσεις. Σε υποχρεώνει να αναρωτηθείς πού βρίσκεσαι και τι μπορείς να κάνεις για να διορθώσεις μια κοινωνική ή προσωπική αδικία. Χωρίς αυτόν, απλώς συνεχίζουμε να ανεχόμαστε καταστάσεις που δεν θα έπρεπε.
- Έχεις αναρωτηθεί ποτέ γιατί αυτή η αλλαγή άργησε τόσο πολύ να έρθει;
Ναι, και πιστεύω ότι σχετίζεται με όσα μόλις ανέφερα. Οι άνδρες δεν είναι «ανώτεροι», αλλά ιστορικά υπήρξαν σωματικά ισχυρότεροι και αυτή τη φυσική δύναμη τη χρησιμοποίησαν για να επιβληθούν στις γυναίκες. Σε πολλές χώρες αυτό εξακολουθεί να συμβαίνει μέχρι σήμερα. Ταυτόχρονα, πρόκειται για κάτι πολύ πιο ύπουλο και βαθιά ριζωμένο. Δεν δημιουργήθηκε ξαφνικά από τη μια μέρα στην άλλη. Είναι ένα σύστημα που οικοδομήθηκε επί χιλιάδες χρόνια. Και πιθανότατα δεν ήταν πάντα έτσι. Αν κοιτάξουμε ακόμη και αρχαίους πολιτισμούς, θα δούμε ότι οι γυναίκες συχνά τιμούνταν και λατρεύονταν ως θεότητες. Στη διάρκεια των αιώνων, όμως, αυτή η θέση υποβαθμίστηκε σταδιακά. Γι’ αυτό και η αλλαγή απαιτεί τόσο χρόνο. Δεν αλλάζουμε απλώς νόμους ή κοινωνικές συνήθειες, αλλά ένα ολόκληρο σύστημα πεποιθήσεων που μας έχει μάθει να βλέπουμε ο ένας τον άλλον ως αντίπαλο στρατόπεδο. Στην πραγματικότητα, όμως, όλοι ανήκουμε στην ίδια ανθρώπινη κοινότητα.
- Συχνά μιλάμε για την ελευθερία ως τη δυνατότητα να επιλέγουμε τι θέλουμε. Κάποιες φορές όμως η ελευθερία ξεκινά από την άρνηση, από το να πεις «δεν θέλω αυτό», «δεν μου ταιριάζει εκείνο». Τι χρειάστηκε να σταματήσεις να αποδέχεσαι για να γίνεις η γυναίκα που δημιούργησε αυτό το άλμπουμ;
Πολύ καλή ερώτηση. Νομίζω ότι, για μένα, το πρώτο πράγμα ήταν να σταματήσω να λέω συνεχώς «ναι». Πιο συγκεκριμένα, χρειάστηκε να αποδεχτώ ότι δεν είναι δυνατόν να με συμπαθούν όλοι.
- Δεν το γνώριζες ήδη αυτό;
Θεωρητικά το γνωρίζεις, αλλά άλλο είναι να το ξέρεις και άλλο να το έχεις πραγματικά ενσωματώσει στη ζωή σου. Συχνά, και ειδικά οι γυναίκες, αποφεύγουμε να συνδεθούμε με τον θυμό μας επειδή δεν θέλουμε να δημιουργήσουμε ένταση. Θέλουμε να είμαστε αποδεκτές παντού, να μην μας χαρακτηρίσουν «τρελές», «υπερβολικές», «δύσκολες». Και έτσι τι συμβαίνει; Αρχίζεις να σβήνεις κομμάτια του εαυτού σου ή των συναισθημάτων σου για να γίνεις αρεστή στους άλλους. Σε όλους τους άλλους. Κάποια στιγμή, όμως, κατάλαβα ότι πρέπει να συμφιλιωθώ με την ιδέα πως μπορεί να είμαι η «κακή» στην ιστορία κάποιου άλλου, αν αυτό σημαίνει ότι παραμένω πιστή στον εαυτό μου. Παλαιότερα ένιωθα πως έπρεπε να είμαι η «cool» κοπέλα, εκείνη που δεν δημιουργεί προβλήματα, που προσαρμόζεται πάντα. Δεν θέλω να το κάνω αυτό πια.
- Γιατί;
Γιατί δεν είναι αυθεντικό. Και, με έναν παράξενο τρόπο, είναι και χειριστικό. Μπορεί να μην το συνειδητοποιείς, αλλά όταν κρύβεις αυτό που πραγματικά σκέφτεσαι ή αισθάνεσαι, ουσιαστικά προσπαθείς να κάνεις τον άλλο να σε συμπαθήσει χωρίς να του δείχνεις ποια είσαι πραγματικά. Υπάρχουν φορές που θέλεις να πεις «όχι», αλλά λες «ναι», επειδή ξέρεις ότι έτσι θα γίνεις πιο αποδεκτή.
- Είναι αυτό μια μορφή ωριμότητας ως καλλιτέχνιδα;
Ναι, απολύτως. Αλλά θα έλεγα ότι είναι κυρίως μια μορφή ωριμότητας ως άνθρωπος. Όσο μεγαλώνεις, καταλαβαίνεις ότι η αυθεντικότητα έχει μεγαλύτερη αξία από την καθολική αποδοχή. Και ότι δεν μπορείς να ζήσεις μια αληθινή ζωή αν ξοδεύεις όλη σου την ενέργεια προσπαθώντας να αρέσεις σε όλους.
- Από τις πρώτες σου δουλειές μέχρι το Voodoo Cello και τώρα το Women Deserve Rage, ποια εκδοχή της Imany πιστεύεις ότι το κοινό καταλαβαίνει λιγότερο; Και ποια περισσότερο;
(γέλια) Δεν ξέρω καν αν το κοινό με καταλαβαίνει πραγματικά. Το τελευταίο άλμπουμ είναι σίγουρα πιο προσωπικό. Όχι ακριβώς εξομολογητικό, αλλά κοντά σε αυτό. Ο πρώτος μου δίσκος ήταν επίσης πολύ προσωπικός, γιατί ουσιαστικά κουβαλούσε όλη τη ζωή μου μέχρι εκείνη τη στιγμή. Μιλούσε για ερωτικές απογοητεύσεις, για υπαρξιακά ερωτήματα, για την προσπάθεια να καταλάβω τι κάνω σε αυτόν τον κόσμο. Ο δεύτερος δίσκος ήταν πιο πολιτικός. Ήταν η στιγμή που έβγαινα από τον εαυτό μου και άρχιζα να παρατηρώ τον κόσμο γύρω μου. Το Voodoo Cello ήταν κάτι διαφορετικό. Ήταν μια πρόκληση. Είχα ένα πολύ συγκεκριμένο καλλιτεχνικό όραμα και ήθελα να δω αν μπορούσα να το υλοποιήσω. Ταυτόχρονα, ήταν ένα έργο που γεννήθηκε από μια πολύ δύσκολη προσωπική συνθήκη. Κατά κάποιον τρόπο ήταν η προσπάθειά μου να μετατρέψω τη λάσπη σε χρυσό, να μετασχηματίσω κάτι επώδυνο σε κάτι όμορφο. Για να απαντήσω όμως στην ερώτησή σου, που τη βρίσκω πολύ ενδιαφέρουσα, δεν πιστεύω ότι το κοινό μπορεί να με καταλάβει πλήρως, γιατί ούτε εγώ η ίδια έχω ολοκληρωθεί ως άνθρωπος. Είμαι ακόμη μια διαδικασία σε εξέλιξη. Νομίζω ότι αυτό που συμβαίνει είναι πως οι άνθρωποι αναγνωρίζουν μέσα σε εμένα κομμάτια του δικού τους εαυτού. Το ίδιο συμβαίνει με κάθε καλλιτέχνη. Όταν συναντάς ένα έργο τέχνης που σε συγκινεί ή σε συναρπάζει, στην πραγματικότητα βλέπεις μέσα του κάτι που ήδη υπάρχει μέσα σου. Γι’ αυτό πιστεύω ότι, με έναν τρόπο, το κοινό με καταλαβαίνει. Γιατί αναγνωρίζει στον δικό μου καθρέφτη κάτι από τον εαυτό του. Από την άλλη, δεν μπορεί να με καταλάβει ολοκληρωτικά, γιατί ακόμη κι εγώ προσπαθώ να ανακαλύψω ποια είμαι.
- Οι άνθρωποι συχνά επαινούν τους καλλιτέχνες επειδή μετατρέπουν τον πόνο σε ομορφιά. Μπορεί αυτή η προσδοκία να μετατραπεί σε παγίδα; Σαν να έχει αξία ο πόνος μόνο όταν γίνεται τέχνη;
Καταλαβαίνω ακριβώς τι εννοείς. Για μένα, πάντως, αυτή δεν είναι η παγίδα. Η πραγματική παγίδα είναι η ανάγκη να ευχαριστείς το κοινό. Και αυτό συνδέεται με όσα λέγαμε πριν, με τη διαρκή επιθυμία να σε αγαπούν οι άλλοι. Το περασμένο καλοκαίρι διάβαζα μία από τις βιογραφίες της Nina Simone, το Love Me or Leave Me. Σε κάποια στιγμή περιγράφεται μια καταστροφική συναυλία της. Βρίσκεται σε πολύ κακή κατάσταση, ανεβαίνει στη σκηνή και το κοινό αρχίζει να τη γιουχάρει. Κάποια στιγμή σταματά να παίζει πιάνο, κοιτάζει τον κόσμο και λέει: «Εσείς επιλέξατε να έρθετε να με δείτε. Δεν σας επέλεξα εγώ. Εσείς επιλέξατε εμένα». Είναι μια πολύ σκληρή δήλωση, αλλά μου έμεινε βαθιά χαραγμένη. Γιατί έχει μέσα της μια αλήθεια. Οι άνθρωποι επιλέγουν να έρθουν κοντά στο έργο σου. Αυτό δεν σημαίνει ότι η δουλειά σου είναι να τους ευχαριστήσεις. Η δουλειά σου είναι να είσαι ο εαυτός σου. Να εκφράζεις όσο πιο ειλικρινά και αυθεντικά μπορείς αυτό που είσαι. Αυτό είναι το καθήκον του καλλιτέχνη, όχι να ικανοποιεί τις προσδοκίες των άλλων.
- Συχνά προσπαθούμε να προβλέψουμε τι θα σκεφτεί το κοινό. Πώς διατηρεί κανείς την καλλιτεχνική του ακεραιότητα ανάμεσα σε αυτό που θέλει να κάνει και σε αυτό που περιμένουν οι άλλοι;
Θυμάμαι όταν ετοίμαζα το Voodoo Cello. Όλοι μου έλεγαν: «Τι ακριβώς σκοπεύεις να κάνεις; Ένα άλμπουμ μόνο με τσέλα; Και στη σκηνή θα έχεις μόνο τσέλα;». Ακόμη και άνθρωποι που αγαπούσαν τη μουσική μου ήταν επιφυλακτικοί. Μερικοί δεν ήρθαν καν να δουν την παράσταση γιατί θεωρούσαν ότι θα ήταν βαρετή. Κι όμως, τελικά ήταν ίσως το πιο όμορφο καλλιτεχνικό πρότζεκτ που έχω κάνει ποτέ. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η μεγαλύτερη παγίδα για έναν καλλιτέχνη είναι να προσπαθεί να ευχαριστήσει το κοινό αντί να είναι όσο πιο αυθεντικός γίνεται. Γιατί μόνο τότε δίνει και στους άλλους την άδεια να είναι εξίσου αυθεντικοί.
- Ναι, αλλά κάθε καλλιτέχνης βρίσκεται διαρκώς ανάμεσα σε αυτό που θέλει ο ίδιος και σε αυτό που θέλει το κοινό. Πώς κρατάς αυτή την ισορροπία;
Έχω μια πολύ απλή εικόνα γι’ αυτό. Η μουσική μοιάζει με μια γέννα. Δημιουργείς ένα τραγούδι όπως φέρνεις ένα παιδί στον κόσμο. Όταν μια γυναίκα γεννά, δεν σκέφτεται αν το παιδί θα έχει το «σωστό» χρώμα ματιών ή αν θα ανταποκρίνεται στις προσδοκίες κάποιου. Απλώς το υποδέχεται όπως είναι. Νομίζω ότι έτσι πρέπει να λειτουργεί και ένας καλλιτέχνης. Το έργο γεννιέται και το αποδέχεσαι στην πιο καθαρή και ειλικρινή του μορφή. Μου αρέσει πολύ αυτή η αναλογία. Γιατί απαντά ακριβώς στο ερώτημα της ακεραιότητας. Προσπαθείς να είσαι όσο πιο αγνός γίνεται ως προς την πρόθεσή σου. Βέβαια, υπάρχουν και άλλες πλευρές. Για παράδειγμα, όταν τραγουδάω το "You Will Never Know" για χιλιοστή φορά, προσωπικά δεν συνδέομαι πια με το τραγούδι όπως όταν το έγραψα. Ήταν γραμμένο σε μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής μου, πριν από πολλές εμπειρίες που με άλλαξαν ως γυναίκα και ως άνθρωπο. Κι όμως συνεχίζω να το τραγουδώ. Όχι επειδή θέλω να ευχαριστήσω το κοινό, αλλά επειδή γνωρίζω τη χαρά που προσφέρει στους ανθρώπους. Ξέρω ότι πολλοί περιμένουν αυτή τη στιγμή και θεωρώ σημαντικό να τους προσφέρω αυτό το δώρο. Εκεί βρίσκεται η ισορροπία. Στο να δίνεις χαρά χωρίς να προδίδεις τον εαυτό σου. Αν όμως κάποιος μου έλεγε ότι αυτή τη στιγμή υπάρχει ένας συγκεκριμένος ήχος που «πουλάει» και ότι πρέπει να τον ακολουθήσω, δεν θα το έκανα ποτέ. Γιατί τότε θα έπαυα να είμαι εγώ.
- Και λίγο πριν τελειώσουμε, μια ερώτηση πιο γενική... Είσαι ευχαριστημένη με τον τρόπο που λειτουργεί σήμερα η μουσική βιομηχανία;
Όχι. Καθόλου. Νομίζω ότι έχουμε φτάσει στο πιο ακραία καπιταλιστικό μοντέλο κατανάλωσης της μουσικής. Τα πάντα μοιάζουν αναλώσιμα. Κάθε εβδομάδα εμφανίζονται αμέτρητοι νέοι καλλιτέχνες, νέα τραγούδια, νέες κυκλοφορίες. Η ροή είναι τόσο καταιγιστική που ακόμη και για καλλιτέχνες που αγαπάς εδώ και χρόνια είναι δύσκολο να παρακολουθήσεις τι κάνουν ανά πάσα στιγμή. Η μουσική κινδυνεύει να αντιμετωπίζεται σαν ένα προϊόν στιγμιαίας κατανάλωσης, ενώ στην πραγματικότητα χρειάζεται χρόνο για να ριζώσει μέσα σου. Και αυτό είναι κάτι που με προβληματίζει όλο και περισσότερο.
