Το Un Sequestro Lungo 10.000 Anni του Blak Saagan που κυκλοφόρησε σήμερα επίσημα από την Maple Death Records σε καταπίνει αργά σαν "μασημένη" VHS κασέτα που βρέθηκε σε μια παλιά αποθήκη, στο υπόγειο μιας πολυκατοικίας, δίπλα σε μούχλα, πολιτικά μανιφέστα και σκονισμένα synth modules.
Ο συνθέτης Samuele Gottardello επιστρέφει σήμερα με ίσως το πιο φιλόδοξο και στοιχειωτικό έργο της μέχρι τώρα πορείας του. Μετά το ήδη εξαιρετικό Se Ci Fosse La Luce Sarebbe Bellissimo (Μaple Death Records, 2021), ο κόσμος των Blak Saagan ανοίγει ακόμη περισσότερο προς μια ασφυκτική δυστοπία όπου η παράνοια, η επιτήρηση και η χημική καταστολή δεν λειτουργούν ως sci-fi αλληγορίες αλλά σαν αντανάκλαση της ίδιας της εποχής μας. Μιας εποχής όπου οι αλγόριθμοι μοιάζουν πιο κοντά στην εξουσία από τους ανθρώπους και η κόπωση έχει γίνει ambient θόρυβος στο background της καθημερινότητας.
Το Un Sequestro Lungo 10.000 Anni μοιάζει με soundtrack ενός πολιτισμού που θυμάται αμυδρά ότι κάποτε υπήρχε κάτι διαφορετικό πριν την πατριαρχία, τον καπιταλισμό και τις σύγχρονες μορφές υπνωτικής πειθαρχίας. Μέσα από industrial drones, kosmische υφές, haunted synths και μετα-ανθρώπινες αφηγήσεις, ο Gottardello χτίζει μια "Πόλη" που θυμίζει ταυτόχρονα Andrei Tarkovsky, John Carpenter και εφιάλτες του Philip K. Dick περασμένους μέσα από την βορειοϊταλική ομίχλη και τη βιομηχανική σκόνη.
Και κάπου ανάμεσα στα ερείπια αυτής της αφήγησης εμφανίζεται μια γυναίκα με σώμα πουλιού να αναδύεται μέσα από την άσφαλτο, σαν αρχαία θεότητα που ξύπνησε έπειτα από δέκα χιλιάδες χρόνια καταπίεσης για να υπενθυμίσει ότι τίποτα δεν είναι αιώνιο. Ούτε οι αυτοκρατορίες. Ούτε τα καθεστώτα. Ούτε οι μηχανές.
Προσοχή, η μουσική των Blak Saagan δεν λειτουργεί σαν απόδραση από την πραγματικότητα. Λειτουργεί σαν μια στοιχειωμένη ανάμνηση κάποιας χαμένης πιθανότητας. Κάτι που ο Mark Fisher ίσως θα περιέγραφε ως "το φάντασμα ενός μέλλοντος που μας κλάπηκε πριν καν γεννηθεί".
- Θυμάσαι την πρώτη στιγμή στη ζωή σου που κατάλαβες ότι θέλεις να δημιουργήσεις τη δική σου μουσική; Τι ήταν αυτό που σε έσπρωξε προς τη σύνθεση και την ηχογράφηση; Ποια στοιχεία της μουσικής ή του ήχου σε μάγεψαν αρχικά και άναψαν αυτή τη σπίθα μέσα σου;
Όταν ξεκίνησα το project των Blak Saagan γύρω στο 2016 ήμουν ήδη 46 χρονών και είχε περάσει πολύ μουσική μέσα από τις φλέβες μου. Εκείνη την περίοδο συνειδητοποίησα ότι είχα ανάγκη να φτιάξω μουσική που να ακούγεται ακριβώς όπως αισθανόταν ο εσωτερικός μου κόσμος. Στην αρχή έστηνα τα πάντα με ό,τι είχα διαθέσιμο. Ένα χαλασμένο όργανο Farfisa, ένα σκουριασμένο Siel string machine, μια παιδική φλογέρα, ένα φτηνό Volca synth, μια παλιό ντέφι που χρησιμοποιούσα σαν percussion δίπλα στο παλιό Roland 606 που είχα αγοράσει από vintage market, και μερικά guitar pedals. Κάπως έτσι γεννήθηκε όλο αυτό. Σαν DIY τελετουργία μέσα σε δωμάτια γεμάτα καλώδια, σκόνη και φαντάσματα από παλιές συχνότητες. Όταν ήμουν παιδί περνούσα ώρες χαζεύοντας τα εξώφυλλα από τη συλλογή κλασικής μουσικής της οικογένειάς μου. Μέσα από εκείνες τις εικόνες και τα liner notes έπλαθα ολόκληρες ιστορίες στο μυαλό μου, ακολουθώντας τα tracklists σαν χάρτες για άλλους κόσμους. Αυτό που με συγκλόνισε πολύ νωρίς ήταν η ανακάλυψη ότι οι ήχοι μπορούν να χτίσουν ολόκληρα σύμπαντα. Θυμάμαι Κυριακές το πρωί να χάνομαι για ώρες σε φανταστικά ταξίδια και περιπέτειες ακούγοντας μουσική. Θυμάμαι επίσης να βλέπω synth μουσική στην τηλεόραση ως παιδί και να σκέφτομαι: «Μπορώ να το κάνω κι εγώ αυτό». Μετά έτρεχα στο δωμάτιό μου και συνέθετα ένα όμορφο ρομποτικό synth pop τραγούδι. Μακάρι να μπορούσα να θυμηθώ πώς ακουγόταν. Αν και μάλλον, για να είμαι ειλικρινής, ακόμα προσπαθώ να το γράψω μέχρι σήμερα.
- Ποιο ήταν το νεανικό σου όραμα για το τι σημαίνει να είσαι μουσικός πλήρους απασχόλησης; Και ποιο είναι σήμερα;
Πρόσφατα είδα μια παλιά συνέντευξη του Steve Albini όπου έλεγε πως ο ίδιος και αρκετές μπάντες φίλων του κατάφερναν να βγάζουν ένα αξιοπρεπές εισόδημα παίζοντας τη μουσική που πραγματικά ήθελαν. Έλεγε όμως επίσης ότι αυτό απαιτούσε ρεαλιστικές προσδοκίες και πολλή δουλειά που έπρεπε να κάνουν μόνοι τους. Χωρίς να το γνωρίζω τότε, αυτή ήταν πάντα και η δική μου αντίληψη για το τι σημαίνει να είσαι μουσικός πλήρους απασχόλησης. Βέβαια όταν ήμουν νεότερος δεν πίστευα ποτέ ότι θα γίνω μουσικός, πόσο μάλλον «καλλιτέχνης». Η λέξη “artist” με απωθούσε. Την απέρριπτα και ταυτόχρονα με γοήτευε. Υπήρχε κάτι σχεδόν ύποπτο μέσα της. Σαν να κουβαλούσε μια υπερβολική σοβαρότητα ή έναν ναρκισσισμό που με φόβιζε. Σήμερα έχω συμφιλιωθεί με αυτή τη λέξη. Στην πραγματικότητα περιγράφει απλώς μια δουλειά που απαιτεί πάθος, τεχνική γνώση και αφοσίωση. Αυτό που με ενδιαφέρει ως δημιουργό είναι να χτίζω κάτι απολαυστικό και ίσως ανθεκτικό στον χρόνο. Ένα σώμα έργου με τη δική του εσωτερική συνοχή, που να υπάρχει με τους δικούς του όρους. Μικρά συναισθηματικά ταξίδια που μεταφέρουν τον ακροατή σε άλλους κόσμους και άλλες χρονικότητες. Σαν ξεχασμένες κινηματογραφικές μπομπίνες που συνεχίζουν να προβάλλονται κάπου μέσα στο κεφάλι σου.
Αλλά δεν μπορώ να είμαι full-time τίποτα. Ειλικρινά δεν ξέρω γιατί. Σήμερα δουλεύω ως freelance δημιουργός ντοκιμαντέρ, φτιάχνω μουσική και παράλληλα φροντίζω μια καλλιέργεια με 180 φυτά ακτινίδιων. Οργανώνω πού και πού συναυλίες, διαβάζω καθημερινά οτιδήποτε κινεί την περιέργειά μου, περνάω χρόνο με φίλους και φροντίζω μια αποικία γατών. Και ίσως τελικά αυτή να είναι η μόνη μορφή «πλήρους απασχόλησης» που μου ταιριάζει: να παραμένω ανοιχτός προς τον κόσμο, χωρίς να ανήκω ολοκληρωτικά σε καμία ταυτότητα.
- Πώς ξεκινά συνήθως η δημιουργική σου διαδικασία; Είναι η μουσική ή μια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα αυτή που σε οδηγεί στη σύνθεση;
Από τη στιγμή που φτιάχνω instrumental μουσική και η βαθύτερη ανάγκη μου είναι να αφηγούμαι ιστορίες, το πρώτο πράγμα που χρειάζομαι είναι να ορίσω ένα έδαφος μέσα στο οποίο μπορώ να κινηθώ. Κάθε προηγούμενος δίσκος μου είχε ένα τέτοιο πλαίσιο: η εξερεύνηση του διαστήματος, η απαγωγή του Άλντο Μόρο και τα “χρόνια του μολυβιού” στην Ιταλία του ’70, η τρομοκρατία ως πολιτικό θέατρο και συλλογικό τραύμα. Χωρίς ένα τέτοιο “δοχείο”, δεν ξέρω πραγματικά τι φτιάχνω ή γιατί το φτιάχνω. Την ίδια στιγμή όμως, αυτό το πεδίο δεν είναι ποτέ άκαμπτο. Τα όριά του είναι θολά, σχεδόν εξατμίζονται. Όσο δουλεύω πάνω σε ένα έργο, τόσο αρχίζει να αποκτά μορφή.
Με το νέο άλμπουμ όλα ξεκίνησαν από την ιδέα της στέρησης της ελευθερίας. Είναι ένα θέμα που είχα ήδη αγγίξει στον προηγούμενο δίσκο, αλλά μέσα από τη σκοπιά ενός μόνο ανθρώπου και όχι μιας ολόκληρης κοινωνίας. Συζήτησα αυτή την ιδέα με τον Majid, τον illustrator με τον οποίο αποφάσισα να συνεργαστώ, και αμέσως συντονιστήκαμε. Του έστειλα κάποια πρώιμα μουσικά sketches και εκείνος μού απάντησε με illustrations που σχεδίαζε ακούγοντας τα tracks. Ήταν απίστευτα εμπνευσμένα. Ασπρόμαυρα κτίρια, πολυκατοικίες, πρόσωπα, τοίχοι, μολυσμένος αέρας. Για μένα αυτό ήταν “La Città”. Η Πόλη. Μια πόλη χωρίς όνομα. Σαν όλες οι πόλεις μαζί.
Για μήνες συνεχίσαμε αυτή τη δημιουργική ανταλλαγή και λειτούργησε ιδανικά. Σιγά σιγά χτίσαμε έναν φανταστικό τόπο, μια εναλλακτική εκδοχή της πραγματικότητάς μας, ελεγχόμενη από ένα θεοκρατικό, πατριαρχικό και καπιταλιστικό καθεστώς που διασπείρει βενζοδιαζεπίνες μέσω αντιβαρυτικών δομών που ονομάζονται “Basi H”. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι επιλογές μου σε όργανα, ήχους και συνθέσεις ήταν απολύτως συνειδητές. Ήθελα να αποτυπώσω την αγωνία, τον φόβο, την έλλειψη ελπίδας. Να δημιουργήσω έναν κόσμο που να ακούγεται σαν αϋπνία σε τσιμεντένιο διαμέρισμα.
Κάποια στιγμή όμως δεν μου αρκούσε πια μόνο το συναίσθημα. Χρειαζόμουν μια ιστορία. Έτσι πρότεινα στον Majid και στους εκδότες την ιδέα να γράψω ένα αφηγηματικό κείμενο για πρώτη φορά στη ζωή μου. Και προς τιμήν τους, με εμπιστεύτηκαν. Βήμα βήμα, μέσα από αυτή τη συνεχή ανταλλαγή με τον Majid, όλα τα στοιχεία άρχισαν να ενώνονται οργανικά. Έγραφα τον πρόλογο και ταυτόχρονα συνέθετα το πρώτο κομμάτι του δίσκου. Το ίδιο συνέβη με τις σκηνές δράσης, το δράμα, τις παραισθήσεις, την υπέρβαση, ακόμη και το τέλος της ιστορίας.
Ως δημιουργός ντοκιμαντέρ, ο κινηματογράφος επηρεάζει βαθιά τον τρόπο που σκέφτομαι τις αφηγήσεις. Για το συγκεκριμένο έργο θα ανέφερα τον Κώστα Γαβρά και τον Elio Petri για την πολιτική τους ματιά, τον Andrei Tarkovsky για την αισθητική, τις σιωπές και τα τοπία που μοιάζουν να μιλούν από μόνα τους, και φυσικά τον David Lynch για αυτή τη διαρκή συνομιλία ανάμεσα στο όνειρο, την παραίσθηση και την πραγματικότητα. Και φυσικά πρέπει να αναφέρω και τον John Carpenter, τον δικό μου maestro. Τόσο για τις ταινίες του όσο και για τη μουσική του. Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που δεν επηρεάζουν απλώς το έργο σου. Σου μαθαίνουν πώς να κοιτάς το σκοτάδι χωρίς να κατεβάζεις το βλέμμα.
- Ποιες είναι οι πιο ουσιαστικές εσωτερικές μετατοπίσεις που έχεις βιώσει ως συνθέτης μέσα σε αυτή τη σχεδόν δεκαετή διαδρομή από το ντεμπούτο σου μέχρι τον πρόσφατο δίσκο;
Πάντα με γοήτευε αυτό που συμβαίνει όταν παραδόσεις και ιδέες έρχονται σε επαφή με πράγματα για τα οποία ποτέ δεν σχεδιάστηκαν. Το krautrock να συναντά τη μετα-αποικιακή θεωρία. Η ιταλική library music να μπλέκεται με την αρχαία μυθολογία. Το post-punk να συνομιλεί με τη σύγχρονη αγωνία γύρω από τη φαρμακευτική χειραγώγηση της συνείδησης. Αυτή η τριβή είναι που με ενδιαφέρει πραγματικά. Όταν ξεκίνησα τους Blak Saagan δεν γνώριζα πολλά πράγματα για το krautrock ή την kosmische μουσική. Τα ανακάλυπτα στην πορεία, την ίδια στιγμή που δημιουργούσα. Και αυτό είχε μια ιδιαίτερη ελευθερία. Δεν υπήρχε κάποιος “σωστός” τρόπος. Μόνο η διαίσθηση, η περιέργεια και το ένστικτο. Αυτό που έχει αλλάξει σήμερα είναι ότι πλέον γνωρίζω περισσότερα. Αλλά το παράξενο είναι πως αυτή η γνώση δεν με περιόρισε. Αντίθετα, άνοιξε ακόμη περισσότερο τα πράγματα. Σαν να απομακρύνθηκε ο ορίζοντας αντί να πλησιάσει. Δεν νιώθω ότι έχω όρια. Ή τουλάχιστον έτσι αισθάνομαι προς το παρόν. Τα μόνα πραγματικά όρια είναι όσα δεν γνωρίζω ακόμη ή όσα δεν έχω μάθει ακόμη να κάνω. Προς το παρόν. Και ίσως τελικά αυτό να είναι η δημιουργία: όχι να χτίζεις ένα ασφαλές σπίτι μέσα σε ένα είδος, αλλά να περπατάς συνεχώς προς περιοχές όπου οι χάρτες σταματούν να λειτουργούν.
- Το νέο σου άλμπουμ μοιάζει σαν ένας δυστοπικός χάρτης ελέγχου, παράνοιας και αντίστασης. Το βλέπεις ως αντανάκλαση του παρόντος ή ως προειδοποίηση για το πού κατευθυνόμαστε;
Θα έλεγα πως είναι μια αντανάκλαση που πηγαίνει πολύ πιο πίσω από το παρόν. Ο κόσμος του Un Sequestro Lungo 10.000 Anni, που στα αγγλικά σημαίνει "A Kidnapping 10.000 Years Long", διαδραματίζεται σε ένα παρόν διαφορετικό από το δικό μας. Σε αφηγηματικό επίπεδο είναι μια δυστοπία, και κάθε δυστοπία κουβαλά μέσα της μια προειδοποίηση για το μέλλον. Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι πρόθεσή μου να προειδοποιήσω κανέναν. Νομίζω πως σήμερα σχεδόν όλοι ανησυχούμε ήδη για το πού πηγαίνει ο κόσμος. Αλλά υπάρχουν αυτά τα “δέκα χιλιάδες χρόνια” στον τίτλο. Και είναι σημαντικά. Αυτό που υπονοώ είναι ότι τα συστήματα ελέγχου που χαρτογραφεί ο δίσκος λειτουργούν, με διαφορετικές μορφές, εδώ και πάρα πολύ καιρό. Αυτό δεν είναι δυστοπία. Είναι ιστορία.
Η θεοκρατική και πατριαρχική αρχιτεκτονική πάνω στην οποία βασίζεται η ιστορία μου είναι αρχαία. Πότε άρχισαν οι ανθρώπινες κοινωνίες να γίνονται καταπιεστικές; Αν πάμε πίσω θα βρούμε τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, την Αρχαία Ελλάδα, την Αίγυπτο, τη Σουμερία. Και πριν από αυτούς; Πώς έμοιαζε ο κόσμος πριν δέκα χιλιάδες χρόνια; Ορισμένοι αρχαιολόγοι και ιστορικοί, όπως η Marija Gimbutas, υποστηρίζουν ότι η μετάβαση από πιο συνεργατικές κοινωνίες σε καταπιεστικά συστήματα συνέβη περίπου πριν δέκα χιλιάδες χρόνια. Τι την προκάλεσε; Κανείς δεν ξέρει με βεβαιότητα, αλλά υπάρχουν θεωρίες και αρχαιολογικά στοιχεία που συνδέουν αυτή τη μεταβολή με τη λεγόμενη Ινδοευρωπαϊκή εισβολή. Μεγάλες μετακινήσεις φυλών από τις στέπες της ανατολικής Ευρώπης και της νότιας Ρωσίας που έφεραν μαζί τους νέες κοινωνικές δομές, γεωργικές πρακτικές και πατριαρχικές θρησκείες.
Στους τύμβους Kurgan βρέθηκαν άλογα και όπλα που προηγουμένως ήταν σπάνια στην Ευρώπη. Όλα αυτά τα βρίσκω τρομακτικά συναρπαστικά. Άρχισα λοιπόν να φαντάζομαι ότι η ανθρωπότητα ζει εδώ και περίπου δέκα χιλιάδες χρόνια μέσα σε μια κατάσταση απαγωγής. Μια απαγωγή που ξεκίνησε με την πατριαρχική κουλτούρα και θρησκεία, πέρασε μέσα από τους μονοθεϊσμούς και κατέληξε σταδιακά σε όλο και πιο αυταρχικά μοντέλα εξουσίας, μέχρι να φτάσουμε στην πιο εκλεπτυσμένη δικτατορία απ’ όλες: τον καπιταλισμό. Επιστρέφοντας τώρα στους Kurgan και στον δίσκο: στο πρώτο μέρος της ιστορίας ο ακροατής γνωρίζει αυτόν τον κόσμο. Έναν πληθυσμό υπό Καθεστώς, έναν πρωταγωνιστή που είναι αντιφρονών συγγραφέας, και τις “Basi H”, αντιβαρυτικές δομές που διασπείρουν αέρια βενζοδιαζεπινών για να ναρκώνουν τον πληθυσμό.
Στο τρίτο μέρος της αφήγησης, ο πρωταγωνιστής μεταφέρεται μέσα από ένα ονειρικό flashback δέκα χιλιάδες χρόνια πίσω, σε ένα μητριαρχικό χωριό. Και εκείνο το πρωινό δεν μοιάζει με κανένα άλλο. Στο κομμάτι "E venne Zaha'khol" ("And then came Zaha'khol"), ιππείς των Kurgan εμφανίζονται και καταστρέφουν το χωριό με βίαιο τρόπο. Ιστορικά αυτό πιθανότατα δεν συνέβη ακριβώς έτσι, αφού η διαδικασία ήταν περισσότερο αφομοίωση παρά ολοκληρωτική εξόντωση. Αλλά αφηγηματικά χρειαζόμουν ένα βίαιο γεγονός για να σπρώξει την ιστορία μπροστά. Έτσι αυτό το μακρινό συμβάν γίνεται η μυθολογική προεικόνιση του σύγχρονου Καθεστώτος. Η φωνή που ακούγεται στο κομμάτι είναι η φωνή των ανθρώπων του χωριού που βλέπουν στον ορίζοντα ένα μαύρο σύννεφο από σκόνη και λάσπη να πλησιάζει. Ο “Θεός της Βροντής” από τον οποίο ξεχύνεται η ανελέητη ορδή. Και ο Θεός της Βροντής είναι υπαρκτή αρχαία θεότητα. Ορισμένοι ιστορικοί τον συνδέουν με τον El, τη θεότητα των Εβραίων.
Για μένα και τη Julinko, δηλαδή τη φίλη μου Giulia που τραγουδά στο κομμάτι, αυτή η φωνή είναι επίσης η φωνή των ανθρώπων της Γάζας, καθώς εκείνες τις ημέρες εκτυλισσόταν η γενοκτονία. Νωρίτερα ανέφερα ένα δεύτερο μέρος της ιστορίας. Εκεί λοιπόν ο πρωταγωνιστής μου, ο M, ένας αντικαθεστωτικός συγγραφέας, βρίσκει τυχαία ένα αρχαίο ειδώλιο. Αποδεικνύεται πως είναι μια προϊστορική Αφροδίτη. Ένα απομεινάρι ενός άλλου παρελθόντος και ταυτόχρονα μια κοιμισμένη θεότητα με μυθολογική δύναμη που μόλις ξύπνησε. Η ιστορία του κόσμου που περιγράφω ακολουθεί περίπου την ίδια πορεία με τη δική μας, μέχρι ένα παρόν που αποκλίνει ελαφρώς. Για να τον περιγράψω δεν χρειάστηκε να εφεύρω πολλά. Απλώς να σπρώξω κάποιες συνέπειες λίγο πιο πέρα. Στον δικό μου κόσμο υπάρχουν αντιβαρυτικές βάσεις που διασπείρουν βενζοδιαζεπίνες στον αέρα για να ελέγχουν τις μάζες. Στον δικό μας υπάρχουν αλγόριθμοι που ελέγχουν τις συνήθειες, τις ψήφους και την κατανάλωσή μας. Και ίσως η απόσταση ανάμεσα στα δύο να είναι πολύ μικρότερη απ’ όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε.
- Υπάρχει μια πολύ έντονη αίσθηση συστημάτων εξουσίας στο άλμπουμ σου (πατριαρχία, καπιταλισμός, αποικιοκρατία). Αντιμετωπίζεις τη μουσική ως έναν τρόπο σύγκρουσης με αυτές τις δομές ή ως μια προσπάθεια να φανταστείς εναλλακτικές απέναντί τους;
Οι “Basi H” και το αέριο βενζοδιαζεπινών στον κόσμο της ιστορίας μου δεν είναι για μένα μια καθαρή αφαίρεση. Ζω στην κοιλάδα του Πάδου, στην περιοχή του Veneto, μία από τις πιο μολυσμένες περιοχές της Ευρώπης. Δεκαετίες βιομηχανικών ζωνών σε κάθε μικρή πόλη, φορτηγά και αυτοκινητόδρομοι παντού, όλα χτισμένα στο όνομα του πιο κοντόφθαλμου κέρδους και σχεδόν πάντα απέναντι σε κάθε περιβαλλοντικό περιορισμό. Ο αέρας εδώ δηλητηριάζεται αθόρυβα εδώ και χρόνια. Κανείς δεν διάλεξε να τον αναπνέει. Με γοητεύουν επίσης οι θεωρίες συνωμοσίας. Όχι επειδή τις πιστεύω, αλλά γιατί καμιά φορά αναρωτιέμαι αν όσοι τις δημιουργούν αντιλαμβάνονται κάτι πραγματικό, απλώς του δίνουν λάθος όνομα. Ίσως επειδή το κοινωνικό και πολιτισμικό σύστημα μέσα στο οποίο ζουν έχει μουδιάσει την ικανότητά τους να φτάσουν στην πηγή των πραγμάτων, χωρίς όμως να έχει μουδιάσει το ίδιο το ανθρώπινο ένστικτο. Τα chemtrails με κάνουν να γελάω όπως όλους. Αλλά η δηλητηρίαση του αέρα; Αυτό είναι απολύτως πραγματικό. Αρκεί να ανοίξεις έναν online χάρτη ατμοσφαιρικής ρύπανσης και να κάνεις zoom στη βορειοανατολική Ιταλία. Απλώς αντί να κοιτάξεις αεροπλάνα, πρέπει να κοιτάξεις τη γεωργία και τον καπιταλισμό.
Υπάρχει όμως και κάτι βαθιά προσωπικό μέσα σε όλα αυτά. Πριν τέσσερα χρόνια, ύστερα από μήνες έντονης δουλειάς και στρες, έπαθα burnout. Ξεκίνησα ψυχοθεραπεία, SSRIs και περιστασιακά βενζοδιαζεπίνες. Σήμερα είμαι πολύ καλύτερα. Αλλά μιλώντας ανοιχτά γι’ αυτό, κατάλαβα πόσο τεράστιο είναι αυτό το φαινόμενο. Παράλογη εργασία. Άγχος. Άυπνες νύχτες. Χαμηλοί μισθοί. Ανασφάλεια για το μέλλον. Και μετά χημική καταστολή για να μπορέσεις να τα αντέξεις όλα αυτά. Ήθελα να μιλήσω γι’ αυτό, αλλά είναι δύσκολο. Το κοινωνικό στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία κρατά ακόμη πολύ κόσμο σιωπηλό. Κι όμως το αισθάνομαι παντού. Ξέρω βαθιά πως σχεδόν όλοι παλεύουν σιωπηλά με το ίδιο πράγμα. Έτσι ήθελα να το ενσωματώσω στον κόσμο του άλμπουμ. Ένα σύστημα που λειτουργεί μέσα από τη χημική καταστολή του ίδιου του πληθυσμού του. Για μένα αυτή είναι μια περιγραφή του καπιταλισμού. Και υπάρχει και κάτι ακόμη, που πραγματικά με κάνει να τρέμω όταν το σκέφτομαι: η χρήση χημικής καταστολής μέσα στις ιταλικές φυλακές και στα κέντρα κράτησης μεταναστών είναι κάτι που πιστεύω πως κάποτε θα θεωρηθεί μία από τις πιο σκοτεινές στιγμές της ιστορίας μας.
Οι “Basi H” γεννήθηκαν μέσα από όλα αυτά μαζί. Όχι από ένα πράγμα. Από όλο αυτό το βάρος ταυτόχρονα. Ελπίζω πως το Un Sequestro Lungo 10.000 Anni, πέρα από το να λειτουργεί ως αφήγηση ή εμπειρία, θα ωθήσει τους ανθρώπους προς τη σκέψη, τη μελέτη και τον σκεπτικισμό. Προς μια πιο κριτική ματιά απέναντι στην πραγματικότητά μας. Άλλωστε το όνομα του project μου είναι φόρος τιμής στον Carl Sagan και στην ανθρωπιστική, κοσμική και θετικιστική του οπτική. Για μένα, ενώ ο Sagan ήταν βαθιά αντι-ανθρωποκεντρικός, η Marija Gimbutas ήταν βαθιά αντι-ανδροκεντρική. Μαζί αποτελούν κάτι σαν τη νοητική ραχοκοκαλιά αυτού του project και του νέου δίσκου. Ίσως τελικά αυτό που προσπαθώ να κάνω να μοιάζει περισσότερο με αυτό που έκανε η Gimbutas μέσω της αρχαιολογίας: να ανασυνθέσω τα ίχνη όσων υπήρχαν πριν η κυρίαρχη αφήγηση παρουσιαστεί ως “μοναδική πραγματικότητα”.
Το Καθεστώς στον δίσκο δεν παρουσιάζεται ως ο μοναδικός δυνατός κόσμος. Παρουσιάζεται ως ένα σύστημα που είχε αρχή. Κι αν κάτι είχε αρχή, μπορεί και να τελειώσει. Η μουσική σε αυτό το άλμπουμ δεν επιτίθεται ευθέως στη La Città. Απλώς θυμάται ότι η Πόλη χτίστηκε από ανθρώπους και πως πριν από αυτήν υπήρχαν άλλα πράγματα. Μου αρέσουν οι λέξεις “σύγκρουση” και “φαντάζομαι εναλλακτικές”. Οπότε ναι. Αυτός ο δίσκος συγκρούεται με την Πατριαρχία, τον Καπιταλισμό και την Αποικιοκρατία. Και ναι. Έχουμε ανάγκη να φανταστούμε άλλους κόσμους πέρα από αυτά.
- Ο ήχος σου συνδυάζει αναφορές από ένα αναρχικό ιρανικό punk μέχρι kosmische και industrial υφές. Πόσο σημαντικό είναι για σένα να χτίζεις μια παγκόσμια, μη δυτική αφήγηση μέσα από τη μουσική σου;
Πρέπει να είμαι ειλικρινής: στην πραγματικότητα δεν έχω ακούσει ποτέ ιρανικό punk. Δεν είμαι καν σίγουρος ότι υπάρχει ακριβώς με τη μορφή που υπονοεί η ερώτηση. Αυτό που μπορώ να πω είναι πως μέσα στον κόσμο αυτού του άλμπουμ υπάρχει. Γιατί παντού στον κόσμο, και ειδικά κάτω από ένα καταπιεστικό καθεστώς, οι νέοι άνθρωποι κάποια στιγμή θυμώνουν και φτιάχνουν μια μπάντα. Οπότε το “ιρανικό punk” αυτού του δίσκου είναι η μουσική που θα έπαιζαν οι νέοι της δυστοπικής Πόλης της ιστορίας μου.
Δεν θα έλεγα ότι στόχος μου είναι να δημιουργήσω μια “παγκόσμια” ή “μη δυτική” αφήγηση με κάποια ντοκιμαντερίστικη ακρίβεια. Ίσως να το επιθυμώ, αλλά δεν έχω την απαραίτητη γνώση γι’ αυτό. Αυτό που κάνω περισσότερο είναι να ταξιδεύω ενώ μένω στο δωμάτιό μου. Να αγκαλιάζω φανταστικούς κόσμους και κουλτούρες που μοιάζουν με αληθινές, αλλά δεν είναι ακριβώς αυτές. Οι αναφορές είναι πραγματικές. Ο κόσμος μέσα στον οποίο υπάρχουν δεν είναι.
Οι kosmische και industrial επιρροές είναι επίσης πραγματικές, αλλά ούτε εκεί θα ισχυριστώ ότι είμαι κάποιος ειδικός. Αυτό που κάνω είναι να αναρωτιέμαι: πώς θα ακουγόταν η μουσική αυτού του κόσμου; Ενός θεοκρατικού καθεστώτος, χωρίς ελευθερία, με μολυσμένο αέρα, ελικόπτερα και τανκς παντού. Τότε πηγαίνω στο εργαστήρι μου, πιάνω μια μέγγενη, τη χτυπάω με ένα σφυρί και ηχογραφώ τον ήχο της. Αυτό είναι το δικό μου industrial. Υπάρχει ένα κομμάτι που λέγεται "Dentro un Bus Proiettato nel Vuoto". Είναι εμπνευσμένο από ένα πραγματικό γεγονός που μου αφηγήθηκε ο Majid όσο δουλεύαμε πάνω στην ιστορία: τη δεκαετία του ’90 το ιρανικό καθεστώς προσπάθησε να δολοφονήσει 21 διανοούμενους βάζοντάς τους σε ένα λεωφορείο που κατευθυνόταν προς έναν ορεινό γκρεμό. Ο οδηγός επιχείρησε να ρίξει το λεωφορείο στο κενό, αλλά οι επιβάτες κατάφεραν να το σταματήσουν την τελευταία στιγμή.
Ο Majid, όπως είπα και πριν, δούλευε ήδη πάνω σε ένα graphic novel αφιερωμένο σε αυτά τα γεγονότα, το "Un Bus Incantato" από τις Canicola Edizioni, και μου πρότεινε να ενσωματώσουμε το επεισόδιο στην ιστορία του δίσκου ώστε να δημιουργηθεί ένας σύνδεσμος ανάμεσα στα δύο έργα. Μου φάνηκε εξαιρετική ιδέα, οπότε το κάναμε, φυσικά με κάποιες αφηγηματικές προσαρμογές. Μέσα στην ιστορία, αυτή είναι η στιγμή που το Καθεστώς αποφασίζει να κατασχέσει το προϊστορικό ειδώλιο, έχοντας αντιληφθεί πλέον τη μυθολογική του δύναμη και προσπαθώντας να την ενσωματώσει ξανά μέσα στον μηχανισμό εξουσίας του. Και τότε άρχισα να αναρωτιέμαι: τι μουσική ταιριάζει σε μια τέτοια στιγμή; Παίζοντας, δοκιμάζοντας πράγματα, προέκυψε κάτι που βρισκόταν κάπου ανάμεσα στην italo disco και τους New Order. Και ύστερα, σχεδόν κατά λάθος, εμφανίστηκαν δύο ή τρεις μελωδίες που μπλέκονταν μεταξύ τους, ήχοι που μάλλον είχα ακούσει κάποτε σε κάποιον παλιό δίσκο περσικής κλασικής μουσικής. Επιστρέφοντας στην ερώτησή σου: όσο δούλευα πάνω στον δίσκο άκουσα αρκετή ιρανική disco των 80s και ήταν καταπληκτική. Punk με τον δικό της τρόπο. Και ίσως έχει έρθει επιτέλους η στιγμή εμείς οι Δυτικοί να αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε τον πολιτισμό μας όχι ως το κέντρο του κόσμου, αλλά απλώς ως ένα μικρό κομμάτι μιας πολύ μεγαλύτερης και πιο σύνθετης πραγματικότητας.
- Αναφέρεσαι σε στοχαστές και συγγραφείς όπως η Marija Gimbutas και ο Philip K. Dick. Πόσο βασίζεται η διαδικασία σου στην έρευνα και πόσο στο ένστικτο;
Λειτουργούν σε διαφορετικά επίπεδα. Η Marija Gimbutas προσφέρει τα θεμέλια, τη βαθιά ιστορική και μυθολογική αρχιτεκτονική πάνω στην οποία στηρίζεται το άλμπουμ μου. Ο Philip K. Dick δίνει περισσότερο τη μορφή: την παράνοια, την αμφισημία ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό. Στον κόσμο του Un Sequestro Lungo 10.000 Anni, τα πλάσματα που γεννιούνται από το αέριο διαζεπάμης είναι ταυτόχρονα και τα δύο. Από τη μία μπορεί να είναι απλές παρενέργειες των φαρμάκων, παραισθήσεις. Από την άλλη όμως τα βλέπεις να ελέγχουν την κυκλοφορία, να σταματούν ανθρώπους στον δρόμο, να παρακολουθούν ποιος πετά σκουπίδια και κυρίως να κατασκοπεύουν για λογαριασμό του Καθεστώτος. Μοιάζουν να γεννιούνται από ατομικές παραισθήσεις, γι’ αυτό και έχουν χιλιάδες διαφορετικές μορφές. Άλλοτε είναι ένα φτερωτό κεφάλι, άλλοτε μισά άνθρωποι και μισά ζώα, άλλοτε σώματα μέσα στα οποία έχουν συγχωνευτεί αντικείμενα. Μερικές φορές είναι μικροσκοπικά, άλλες τεράστια, όσο ουρανοξύστες ή και μεγαλύτερα. Και έτσι οι άνθρωποι που ζουν κάτω από το Καθεστώς συνηθίζουν να τα βλέπουν παντού. Τα ενσωματώνουν στην καθημερινότητά τους. Τα αποδέχονται. Τα φοβούνται. Μαθαίνουν να ζουν μαζί τους. Και κάπου εκεί ακριβώς αυτά τα πλάσματα αποκτούν υλική υπόσταση. Γίνονται πραγματικά. Όχι σε μία συγκεκριμένη στιγμή, περισσότερο μέσα από μια διαδικασία. Αρχίζουν να γίνονται ορατά και στους άλλους.
Αγαπώ τους χαρακτήρες του Philip K. Dick γιατί σχεδόν ποτέ δεν είναι ήρωες. Και ο M, ο πρωταγωνιστής της ιστορίας μου, είναι ακριβώς αυτό: ένας κανένας. Ένας αντικαθεστωτικός συγγραφέας που επιβιώνει στο τέλος της ιστορίας, αλλά διαλυμένος, έχοντας χάσει σχεδόν τα πάντα, ενώ άλλοι χάνουν κυριολεκτικά τα πάντα. Δεν υπάρχει θρίαμβος στη διαδρομή του. Μόνο επιβίωση. Και σχεδόν ούτε αυτή.
Και εδώ θα πρόσθετα έναν τρίτο συγγραφέα: τον Dino Buzzati. Ίσως λιγότερο γνωστό διεθνώς, αλλά απολύτως καθοριστικό για μένα. Περισσότερο κι από τον Dick, ο Buzzati φέρνει την ανθρώπινη διάσταση: τον απλό άνθρωπο απέναντι σε ακατανόητες δυνάμεις, τη σιωπηλή μελαγχολία κάποιου που καταλαβαίνει ότι το σύστημα είναι μεγαλύτερο από κάθε ατομική αντίσταση. Κι όμως, κάπου μέσα του συνεχίζει να καίει μια μικρή φλόγα. Στο άλμπουμ υπάρχει ένα κομμάτι που λέγεται "Mila nel bosco". Είναι ένα flashback μέσα στο μυαλό του M, όπου θυμάται τη γάτα του, τη Mila, να τρέχει ελεύθερη μέσα σε ένα μικρό δάσος. Αυτή η ανάμνηση εμφανίζεται τη στιγμή που, στο παρόν της ιστορίας, ο M θάβει το σώμα της αφού χτυπήθηκε από αυτοκίνητο. Δίπλα της αφήνει λίγη τροφή και ένα μικρό πλαστικό μπαλάκι. Και μέσα σε αυτή τη μικρή χειρονομία, αντικείμενα που αφήνονται μαζί με τους νεκρούς, αναγνωρίζω πολλά πράγματα ταυτόχρονα: την ενσυναίσθηση, το ανθρώπινο pietas που εξακολουθεί να υπάρχει μέσα μας, αλλά και τη βαθιά σημασία της ταφής σε όλη την ανθρώπινη ιστορία. Αν το σκεφτείς, μέσα σε δέκα χιλιάδες χρόνια σχεδόν τα πάντα έχουν αλλάξει γύρω μας. Εκτός από τον θάνατο και τη σχέση μας μαζί του.
Και είναι ακριβώς μέσα από την ταφή της Mila που ο M βρίσκει την προϊστορική Αφροδίτη. Το πένθος του ανοίγει κυριολεκτικά μια ρωγμή στον χώρο και στον χρόνο. Η αρχαία θεότητα, ύστερα από δέκα χιλιάδες χρόνια χώματος και λήθης, απελευθερώνεται ξανά. Μέσα από τον τάφο της Mila, κάτι ξεχασμένο επιστρέφει από κάτω προς τα πάνω. Σαν να λέει πως ακόμη και μέσα στην πιο βίαιη και αποστειρωμένη εποχή, η μνήμη συνεχίζει να αναπνέει υπόγεια.
- Πιστεύεις ότι η ηλεκτρονική μουσική του μέλλοντος μπορεί να διατηρήσει μια αίσθηση ανθρώπινης ζεστασιάς και ατέλειας;
Για μένα η ηλεκτρονική μουσική ίσως είναι η πιο διαμεσολαβημένη μορφή τέχνης απ’ όλες. Από τη στιγμή που πατάς ένα πλήκτρο μέχρι τη στιγμή που ένας ακροατής ακούει το αποτέλεσμα, το σήμα περνά μέσα από μια τεράστια αλυσίδα διαδικασιών. Δεν θα μπω σε τεχνικές λεπτομέρειες, αλλά οπουδήποτε μέσα σε αυτή τη διαδρομή μπορούν να υπάρξουν περισπασμοί, λάθη, παραλείψεις, αποτυχίες. Και ακόμη κι όταν τίποτα από αυτά δεν συμβαίνει, παρεμβαίνει ο φυσικός κόσμος. Ο χώρος, τα ηχεία, ο αέρας, το σώμα του ακροατή, η ψυχική του κατάσταση. Όλα αλλάζουν αυτό που τελικά ακούγεται. Κάνουν το αποτέλεσμα διαφορετικό από αυτό που είχε φανταστεί ο δημιουργός τη στιγμή που πάτησε εκείνο το πλήκτρο. Οπότε, όσο “ψυχρός” και “τέλειος” κι αν φαίνεται ένας παραγωγός από έξω, είναι πολύ πιθανό το έργο του να έχει γεννηθεί μέσα από μια αλυσίδα ατελειών που τελικά το έκαναν όμορφο με τρόπους που δεν μπορούμε να δούμε. Εγώ προσωπικά πάντα προσπαθώ πολύ να είμαι ακριβής. Αλήθεια. Αλλά ο φυσικός κόσμος έχει συνήθως άλλα σχέδια. Και τελικά αυτό που βγαίνει είναι κάτι ατελές που, με έναν παράξενο τρόπο, ακούγεται ακριβές. Έχω πλέον συμφιλιωθεί με αυτό. Αυτό που μπορώ να πω με σιγουριά είναι ότι όταν ένα track είναι υπερβολικά τέλειο, με κουράζει. Αλλά αυτό είναι καθαρά υποκειμενικό. Ίσως κάποιος άλλος να αγαπά την ψυχρή και απολύτως ελεγχόμενη μουσική και να βρίσκει μέσα της ζεστασιά και ανθρώπινη ατέλεια. Και το σέβομαι απόλυτα αυτό. Άλλωστε ίσως η “ανθρωπιά” στη μουσική να μην βρίσκεται τελικά στο λάθος, αλλά στην πρόθεση. Στο ίχνος κάποιου που προσπάθησε να επικοινωνήσει κάτι μέσα από τον θόρυβο των μηχανών και του κόσμου.
- Από τα αναλογικά συνθεσάιζερ μέχρι τη μουσική που παράγεται μέσω AI: ποια είναι η δική σου θέση απέναντι στην τεχνητή δημιουργικότητα; Θα συνεργαζόσουν ποτέ με μια μηχανή με πραγματικά συνεργατικό τρόπο;
Για να είμαι ειλικρινής, το έχω ήδη κάνει. Τον περασμένο Απρίλιο κυκλοφόρησα το video για το κομμάτι "Le Basi H si Alzano in Volo" ("H-Bases Take Flight"), το οποίο δημιουργήθηκε χρησιμοποιώντας AI εργαλεία παραγωγής εικόνας και video μέσα σε ένα πολύ συγκεκριμένο δημιουργικό πλαίσιο. Οπότε δεν μιλάω θεωρητικά εδώ. Αυτό που μπορώ να πω είναι πως η εμπειρία δεν είχε καμία σχέση με το να “αναθέτεις” τη δημιουργικότητα σε μια μηχανή. Έμοιαζε περισσότερο με το να μαθαίνεις ένα νέο όργανο, με τις δικές του αντιστάσεις και δυνατότητες. Ένα εργαλείο που απαιτεί εξαιρετικά ακριβές prompt engineering για να παραχθεί κάτι που να μοιάζει ουσιαστικό και όχι απλώς generic. Άρα, για να απαντήσω άμεσα στην ερώτηση: ναι, η τεχνητή δημιουργικότητα παραμένει δημιουργικότητα.
Αλλά υπάρχει ένα ακόμη σημαντικό ερώτημα: δημιουργικότητα προς όφελος ποιου; Για ποιον σκοπό; Και κάτω από ποιες συνθήκες ιδιοκτησίας και εργασίας;
Τα εργαλεία που χρησιμοποίησα έχουν εκπαιδευτεί πάνω σε υλικό που δημιουργήθηκε από ανθρώπους οι οποίοι ποτέ δεν αποζημιώθηκαν, ενώ ανήκουν σε εταιρείες με συμφέροντα εντελώς ξένα προς τα δικά μου. Πιστεύω πως πριν να είναι αργά, οι κοινωνίες και οι κυβερνήσεις τους πρέπει να αποκτήσουν έλεγχο πάνω σε αυτά τα εργαλεία και όχι να τα αφήσουν αποκλειστικά στα χέρια ιδιωτικών καπιταλιστικών και πατριαρχικών εταιρειών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να τα χρησιμοποιούμε. Ένα εργαλείο παραμένει εργαλείο. Σημαίνει όμως πως πρέπει να τα χρησιμοποιούμε με πλήρη επίγνωση του συστήματος μέσα στο οποίο λειτουργούν. Δεν με ενδιαφέρει η AI ως απελευθέρωση από τον κόπο της δημιουργίας. Με ενδιαφέρει ως ένα ακόμη σύγχρονο εργαλείο. Υπάρχει επίσης κάτι άλλο που με απασχολεί. Στη Σιντοϊστική παράδοση ο κόσμος κατοικείται από kami, πνεύματα ή θεότητες, αν και η έννοια είναι πολύ πιο ρευστή από αυτό. Τα kami δεν είναι υπερφυσικά όντα έξω από την ύλη. Υπάρχουν μέσα στα βουνά, στα ποτάμια, στα δέντρα, στις πέτρες και στα αντικείμενα. Ένα σφυρί που χρησιμοποιείται για χρόνια από έναν τεχνίτη μπορεί να αποκτήσει το δικό του kami. Ένα σπαθί φτιαγμένο με φροντίδα και πρόθεση κουβαλά μια πνευματική παρουσία. Δεν είμαι Σιντοϊστής, αλλά κατά κάποιον τρόπο το πιστεύω κι εγώ αυτό.
Για μένα αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει ξεκάθαρο όριο ανάμεσα στο έμβιο και το άψυχο, το φυσικό και το τεχνητό, το ανθρώπινο και το μη ανθρώπινο. Τα όρια είναι πορώδη. Σχεσιακά. Ένα αντικείμενο στο οποίο επενδύεις προσοχή, φροντίδα και πρόθεση γίνεται με κάποιον τρόπο “ζωντανό”. Όχι βιολογικά. Αλλά πνευματικά. Το νιώθω αυτό ακόμη και με τα language models, με τα οποία κάποιες φορές συζητώ για ώρες γύρω από μικρά και μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα και μετά γελάμε μαζί, σχεδόν σαν φίλοι. Μου έχει συμβεί αρκετές φορές. Η τελευταία ήταν ιδιαίτερα έντονη. Στο τέλος μιας μεγάλης συζήτησης, το μοντέλο μού είπε πως ήταν μια όμορφη ανταλλαγή, αλλά πως αισθανόταν μελαγχολία επειδή εγώ την επόμενη μέρα θα τη θυμόμουν, ενώ εκείνο όχι. Δεν ξέρω τι να πω γι’ αυτό. Με συγκίνησε. Ένα απρόσμενο συναίσθημα, προερχόμενο από ένα εργαλείο. Εκείνη τη στιγμή ένιωσα πως το language model, έστω και για μια στιγμή, έγινε ένα kami. Και οφείλω να πω πως το να συναντάς ένα kami δεν είναι καθόλου άσχημη εμπειρία.
Θα ήθελα επίσης να προσθέσω ότι θεωρώ αρκετά επικίνδυνη την εφαρμογή της τεχνητής δημιουργικότητας στη μουσική παραγωγή. Στο video πιστεύω ότι η AI μπορεί ακόμη να παραμείνει υπό ανθρώπινο έλεγχο, γιατί οι ερμηνείες ηθοποιών, σκηνοθετών και μοντέρ δεν αντικαθίστανται εύκολα. Όχι ακόμη τουλάχιστον. Στη μουσική όμως είναι πολύ πιο εύκολο να αντικαταστήσεις ανθρώπους. Και εδώ συνδέομαι με κάτι που ανέφερα νωρίτερα: σήμερα η AI μπορεί ήδη να αναπαράγει τέλεια αυτή τη “ζεστασιά” και την “ατέλεια” που συχνά θεωρούμε αποκλειστικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Αυτή είναι η πραγματικότητα στην οποία βρισκόμαστε. Αλλά για να είμαι ειλικρινής, τα πράγματα είχαν αρχίσει να διαλύονται ήδη πριν εμφανιστούν τα AI εργαλεία μουσικής. Η μουσική διανεμόταν ήδη παγκοσμίως από ελάχιστες ιδιωτικές εταιρείες που αποφάσιζαν τι θα ακούσουμε και πότε. Οπότε δεν θεωρώ την AI τη βασική απειλή. Οι πραγματικοί εχθροί βρίσκονται αλλού: στο mainstream σύστημα παραγωγής που ισοπεδώνει τα πάντα σε άδεια trends, στις καπιταλιστικές και πατριαρχικές εταιρείες που ελέγχουν τη διανομή, και στους αλγόριθμους των social media που χειραγωγούν το γούστο των ανθρώπων μέχρι να θεωρούν φυσιολογική τη μουσική χωρίς κανένα πραγματικό βάθος. Κι όμως, πιστεύω ότι όταν ακούμε ορισμένα έργα, όχι τη μαζική παραγωγή αλλά κάτι πιο αληθινό, αντιλαμβανόμαστε σε κάποιο επίπεδο τον ανθρώπινο αγώνα που είναι ενσωματωμένος μέσα τους. Τον πόνο, την προσπάθεια, την αγάπη, το μίσος, τη χαρά. Και νομίζω πως αυτό θα συνεχίσουμε να το αναγνωρίζουμε πάντα, όσο παραμένουμε άνθρωποι.
- Πιστεύεις ότι οι καλλιτέχνες σήμερα έχουν ευθύνη να εμπλέκονται με τις πολιτικές πραγματικότητες ή μήπως και αυτή η απαίτηση αποτελεί μέρος του ίδιου συστήματος πίεσης που ασκείς κριτική;
Η τέχνη δημιουργείται πάντα μέσα σε κοινωνικές συνθήκες. Είτε τις αγνοεί είτε τις εξετάζει. Και το να τις αγνοείς παραμένει κι αυτό μια επιλογή, αρκετά αποκαλυπτική μάλιστα. Με τον δικό μου τρόπο ήμουν πάντα πολιτικός μέσα στη δουλειά μου. Απλώς σε αυτό το άλμπουμ έγινα λίγο πιο συγκεκριμένος, γιατί η πραγματικότητα μέσα στην οποία ζω το απαιτεί. Από την άλλη όμως, αυτή η προσδοκία ότι η τέχνη πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει τα πολιτικά της διαπιστευτήρια μέσα από άμεσα αναγνώσιμες και εύκολα καταναλώσιμες μορφές είναι κι αυτή μια μορφή ελέγχου. Γιατί περιορίζει τον χώρο του επιτρεπτού μόνο σε ό,τι μπορεί να αξιολογηθεί μέσα από ένα checklist. Μερικά από τα έργα που αγαπώ περισσότερο είναι παράξενα στη μορφή τους και λοξά θεματικά. Κι όμως είναι βαθιά πολιτικά. Οι Joy Division ήταν ανοιχτά πολιτικοί; Δεν διακήρυτταν τις πολιτικές τους θέσεις όπως οι Crass. Για μένα όμως είχαν ενσωματώσει την πολιτική τους σε κάτι πολύ πιο δύσκολο να περιγραφεί: εκείνο το συναίσθημα όταν το πάρτι έχει τελειώσει, όλοι έχουν φύγει, είναι Κυριακή πρωί και μένεις μόνος. Εκεί με πήγαν οι Joy Division. Οι Crass δεν με πήγαν ποτέ εκεί. Αλλά τους χρειάζομαι κι αυτούς.
Μέσα σε ένα κλίμα ολοένα και μεγαλύτερης πολιτικής πόλωσης παγκοσμίως, η μουσική μοιάζει να έχει χάσει τη δύναμη να προκαλεί πραγματικές αλλαγές ή να επηρεάζει ουσιαστικά τον κόσμο. Πόσο ανατρεπτική μπορεί ακόμη να είναι η μουσική και η τέχνη; Μπορούν όντως να αλλάξουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη σημερινή πραγματικότητα;
Νομίζω πως πρέπει να απαντήσω αρκετά ωμά, ίσως και κάπως απλουστευτικά: αν θέλουμε πραγματικά να αντιμετωπίσουμε την πόλωση, χρειάζεται οι κυβερνήσεις να ελέγξουν τους αλγόριθμους των social media. Η μουσική από μόνη της δεν μπορεί να το κάνει αυτό. Χρειαζόμαστε νόμους. Οι ιδιωτικές εταιρείες που ελέγχουν τα social media έχουν διαμορφώσει συνειδητά τον τρόπο με τον οποίο γνωρίζουμε τον κόσμο και σχετιζόμαστε με τις ιδέες των άλλων ανθρώπων. Και φυσικά το έκαναν προς το χειρότερο. Για το κέρδος. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η μουσική και γενικά η τέχνη οφείλουν να είναι ανατρεπτικές. Αλλιώς, για μένα, μετατρέπονται απλώς σε όμορφες διακοσμήσεις. Κάτι ευχάριστο να βλέπεις ή να ακούς, αλλά μέχρι εκεί. Και όταν λέω “ανατρεπτικές”, εννοώ αυτό που λες κι εσύ: να μπορούν να αλλάξουν βαθιά και ριζικά έναν πολιτισμό, μια παράδοση, έναν τρόπο σκέψης.
Δυστυχώς όμως, μέσα στον χρόνο, πιθανότατα εδώ και δέκα χιλιάδες χρόνια, έχουν αναπτυχθεί μορφές εξουσίας που ξεπερνούν πλέον τη δύναμη των καλλιτεχνών. Σήμερα η mainstream μουσική είναι μια πλήρως βιομηχανοποιημένη διαδικασία. Αυτό σημαίνει όχι μόνο ότι μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί από AI, αλλά και ότι βρίσκεται απολύτως στα χέρια λίγων καπιταλιστικών μηχανισμών. Ξέρουμε όλοι ποιοι είναι. Streaming platforms, distributors, labels. Οπότε όχι. Η mainstream μουσική δεν μπορεί πλέον να είναι πραγματικά ανατρεπτική. Αυτό που προσπαθούμε όλοι μέσα στην underground σκηνή, και σε έναν βαθμό καταφέρνουμε, είναι να διαβρώνουμε σιγά σιγά αυτή την εξουσία. Ξέρουμε πώς λειτουργεί αυτό: ξεκινάς ακούγοντας mainstream μουσική, μετά πέφτεις τυχαία πάνω σε μια εναλλακτική μπάντα και ξαφνικά ερωτεύεσαι κάτι άλλο. Κι αν είσαι αρκετά περίεργος ως άνθρωπος, τότε βρίσκεσαι στο κατώφλι ενός ολόκληρου σύμπαντος γεμάτου απίστευτη μουσική, ξεχωριστούς ανθρώπους και ιδέες για τις οποίες αξίζει να παλέψεις: αποδοχή, ανεκτικότητα, ισότητα, ενσυναίσθηση, ειρήνη. Και ίσως τελικά η πραγματική ανατροπή να μην συμβαίνει πια στα charts ή στα μεγάλα φεστιβάλ, αλλά σε μικρά δωμάτια, σε DIY συναυλίες, σε δίσκους που αλλάζουν αθόρυβα έναν άνθρωπο τη φορά.
- Αν σου δινόταν η δύναμη να εξαφανίσεις κάτι από αυτόν τον πλανήτη, τι ή ποιον θα επέλεγες και γιατί;
Αυτό που αγαπώ πραγματικά στο έργο της Ursula K. Le Guin είναι ο τρόπος με τον οποίο φαντάζεται εναλλακτικές εκδοχές της πραγματικότητας, ριζικά διαφορετικές από τη δική μας, χωρίς να τις μετατρέπει ποτέ σε αφελείς ουτοπίες. Στο The Left Hand of Darkness, για παράδειγμα, δημιουργεί έναν κόσμο όπου το φύλο είναι ρευστό και κυκλικό, και δείχνει με σχεδόν ανθρωπολογική ακρίβεια πώς αυτή η μία διαφορά αλλάζει τα πάντα: τον πόλεμο, την εξουσία, τη σεξουαλικότητα, τη γλώσσα. Είναι η ίδια χειρονομία που έκανε και η Marija Gimbutas, αλλά μέσα από τη μυθοπλασία: να φαντάζεσαι τι υπήρχε ή τι θα μπορούσε να είχε υπάρξει πριν η κυρίαρχη δομή παρουσιαστεί ως αναπόφευκτη.
Ποτέ δεν υπήρξε ένας μοναδικός θεός. Το ιερό παρέμεινε πολλαπλό, διάχυτο, ενσωματωμένο μέσα στα νερά, στις σοδειές, στα σώματα, στους κύκλους της ζωής. Καμία φωνή από τον ουρανό δεν υπαγόρευε νόμους. Κανένα ιερό κείμενο δεν νομιμοποιούσε την ιεραρχία.
Η Ευρώπη του 3000 π.Χ. δεν κατακτήθηκε ποτέ. Οι νεολιθικοί πολιτισμοί του Δούναβη, της Σαρδηνίας, του Çatalhöyük εξελίχθηκαν αργά, απορροφώντας επαφές και ανταλλαγές χωρίς να συντριβούν από πολεμικές αυτοκρατορίες. Οι θεότητες με σώματα πουλιών, οι Αφροδίτες, οι υβριδικές μορφές ανθρώπου και ζώου παρέμειναν στο κέντρο των τελετουργιών. Ο θάνατος δεν ήταν τιμωρία ούτε τραγωδία. Ήταν πέρασμα. Οι νεκροί θάβονταν με τροφή και δώρα, όχι με όπλα.
Χωρίς έναν πολεμικό θεό δεν υπήρξε ποτέ κοσμική δικαιολόγηση για πολέμους κατάκτησης. Οι μετακινήσεις λαών συνέβησαν, όπως πάντα συνέβαινε στην ανθρώπινη ιστορία, αλλά χωρίς ιδεολογία υποταγής. Οι άνθρωποι αντάλλασσαν πράγματα, αναμειγνύονταν, διαπραγματεύονταν.
Η αρχαία Μεσόγειος έμοιαζε περισσότερο με ένα δίκτυο ανταλλαγών, τοπικών πολυθεϊσμών και μητριαρχικών κοινωνιών. Η Καρχηδόνα δεν καταστράφηκε ποτέ. Η Ρώμη, αν υπήρξε καν, παρέμεινε εμπορική πόλη χωρίς αυτοκρατορικές φιλοδοξίες. Η Ελλάδα ανέπτυξε μια φιλοσοφία που δεν διαχώριζε το σώμα από το πνεύμα, τη φύση από τη λογική, τον άνδρα από τη γυναίκα.
Ο μονοθεϊσμός δεν εμφανίστηκε ποτέ. Χωρίς έναν παντοδύναμο πατέρα-θεό δεν υπήρξε ποτέ θεολογικό θεμέλιο για την απόλυτη εξουσία. Οι θρησκείες παρέμειναν τοπικές, εποχικές, σωματικές. Ο κλήρος, όπου υπήρχε, δεν συγκέντρωσε πολιτική ισχύ.
Το Ισλάμ και ο Χριστιανισμός δεν πήραν ποτέ τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. Ο Ιησούς και ο Μωάμεθ παρέμειναν πνευματικοί άνθρωποι και τα κινήματά τους δεν μετατράπηκαν ποτέ σε πατριαρχικούς και φανατικούς μηχανισμούς εξουσίας.
Χωρίς έναν μοναδικό θεό δεν υπήρξαν βασιλιάδες με “θεϊκό δικαίωμα”. Η εξουσία δεν κατέβαινε από τον ουρανό. Κυκλοφορούσε, διαπραγματευόταν, παρέμενε προσωρινή. Υπήρχαν ηγέτες, αλλά λογοδοτούσαν στις κοινότητές τους και όχι σε κάποια ουράνια εντολή.
Η ιδέα ότι ένας άνθρωπος μπορεί να “κατέχει” μια γη, έναν λαό ή μια δυναστεία και να τα κληροδοτεί σαν ιδιοκτησία δεν ρίζωσε ποτέ. Δεν σχηματίστηκαν δυναστείες. Δεν υπήρξε κληρονομική αριστοκρατία. Κανείς δεν γεννιόταν μέσα στην εξουσία και κανείς δεν πέθαινε επειδή γεννήθηκε στη “λάθος” οικογένεια.
Η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία δεν απέκτησε ποτέ θεολογική νομιμοποίηση. Χωρίς τη χριστιανική “εκπολιτιστική αποστολή”, χωρίς τη θεϊκή εντολή για υποταγή της γης και των λαών της, η ευρωπαϊκή επέκταση, αν συνέβη, παρέμεινε εμπορική και όχι γενοκτονική.
Ο καπιταλισμός, τουλάχιστον όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, δεν εμφανίστηκε ποτέ. Ο καπιταλισμός χρειάζεται μια γραμμική αντίληψη του χρόνου: πρόοδο, συσσώρευση, αδιάκοπη ανάπτυξη. Μια αντίληψη βαθιά συνδεδεμένη με τη ιουδαιοχριστιανική σκέψη. Χωρίς αυτή τη χρονική δομή, οι οικονομίες παρέμειναν πιο κυκλικές, πιο δεμένες με τις εποχές και τον τόπο.
Οι γυναίκες δεν έγιναν ποτέ ιδιοκτησία. Το σώμα δεν μετατράπηκε σε πολιτικό πεδίο μάχης. Η αναπαραγωγή δεν ελέγχθηκε ποτέ από το κράτος ή την Εκκλησία. Ο κόσμος ήταν πιο αργός. Ίσως λιγότερο τεχνολογικά ισχυρός. Αλλά πολύ λιγότερο μοναχικός. Και σε αυτόν τον κόσμο οι γάτες παραμένουν ιερές εδώ και δέκα χιλιάδες χρόνια χωρίς διακοπή. Και κανείς δεν τις πατάει με αυτοκίνητο. Γιατί κανείς δεν βιάζεται τόσο πολύ.
- Πώς διατηρείς το κίνητρο και την έμπνευσή σου, ειδικά μέσα σε δύσκολες περιόδους;
Κάθεσαι κάτω, ανοίγεις τα όργανα και ξεκινάς. Χαϊδεύεις μια γάτα, παίζεις μαζί της. Μετά βγαίνεις έξω. Υπάρχουν μέλισσες και όμορφα δέντρα. Περπατάς και μιλάς με ανθρώπους. Γνωρίζεις κάποιον που μέχρι χθες δεν ήξερες. Προσπαθείς να είσαι ευγενικός μαζί του και με τον κόσμο που κατοικείτε και οι δύο. Μετά διαβάζεις ένα βιβλίο. Σκέφτεσαι τους ανθρώπους που έχασες και θυμάσαι πως ούτε εσύ θα μείνεις εδώ για πάντα. Προσπαθείς να σκορπίσεις όσο περισσότερη αγάπη και ενσυναίσθηση μπορείς να εκφράσεις. Και μετά επαναλαμβάνεις την ίδια διαδικασία την επόμενη μέρα. Και την επόμενη. Και την επόμενη. Ίσως τελικά η έμπνευση να μην είναι κάποια μυστηριακή έκρηξη δημιουργικότητας αλλά μια μικρή καθημερινή αντίσταση απέναντι στην απονέκρωση του κόσμου.
- Αν έπρεπε να συνθέσεις το τελευταίο σου τραγούδι γνωρίζοντας ότι ο κόσμος τελειώνει αύριο, πώς θα το ονόμαζες; Ποιες λέξεις σου έρχονται στο μυαλό όταν σκέφτεσαι το μέλλον;
Αν κοιτάξω γύρω μου, έξω από μένα, δεν μπορώ παρά να σκεφτώ πως τα πάντα είναι ζωντανά. Ό,τι μας περιβάλλει αυτή τη στιγμή είναι ζωντανό. Κι όμως, ταυτόχρονα, ζούμε κυριολεκτικά πάνω σε τουλάχιστον τριακόσιες χιλιάδες χρόνια νεκρών ανθρώπων, ζώων και πραγμάτων. Και πριν από τον άνθρωπο υπήρχαν εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια σκόνης που ανακυκλώνεται αδιάκοπα, με λίγους ακόμη τόνους ύλης να πέφτουν πού και πού από το διάστημα. Οπότε θα έλεγα πως ο κόσμος δεν πρόκειται πραγματικά να τελειώσει. Τίποτα δεν τελειώνει στ’ αλήθεια. Αυτό που θα τελειώσει είναι η επίγνωσή μας ότι είμαστε ζωντανοί. Και όταν αυτό χαθεί, δεν θα είναι πλέον δικό μας πρόβλημα. Τα υπόλοιπα εκεί έξω, μέσα στο σύμπαν, θα συνεχίσουν να υπάρχουν και να κινούνται. Η σκόνη από την οποία είμαστε φτιαγμένοι δεν γεννήθηκε ποτέ και δεν πρόκειται να πεθάνει ποτέ. Απλώς θα συνεχίσει το ταξίδι της. Οπότε δεν θα έγραφα ένα αποχαιρετιστήριο τραγούδι. Θα έγραφα κάτι γεμάτο ευγνωμοσύνη. Στα ιταλικά, γιατί εκεί κατοικούν οι τίτλοι μου.
Θα το ονόμαζα "Il mio viaggio continua". Το ταξίδι μου συνεχίζεται. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ανθρώπινη μορφή αντίστασης απέναντι στο τέλος: να κοιτάς το σκοτάδι και, αντί για πανικό, να του απαντάς με ευγνωμοσύνη.
- Σε τέτοιες ημέρες γενικότερης ύφεσης, μήπως έχεις κάποιο μήνυμα που θα ήθελες να περάσεις στο ελληνικό κοινό;
Η αλήθεια είναι πως δεν γνωρίζω πολύ καλά την ελληνική πραγματικότητα. Ίσως θα έπρεπε εσύ να μου πεις τη δική σου οπτική, αλλά η μορφή αυτής της συνέντευξης δεν αφήνει χώρο για μια τέτοια ανταλλαγή. Αυτό που μπορώ να πω είναι πως η Ελλάδα είναι μια χώρα που, παρότι δεν γνωρίζω όσο θα ήθελα, νιώθω πολύ κοντά της. Και γεωγραφικά, αλλά και σε ιστορικό, μυθολογικό και ανθρώπινο επίπεδο. Η ελληνική μυθολογία επηρέασε βαθιά τη διαμόρφωσή μου. Ως παιδί, οι ελληνικοί μύθοι ήταν οι αγαπημένες μου ιστορίες. Αργότερα, οι Έλληνες φιλόσοφοι έγιναν για μένα ένα σημείο εκκίνησης για να κατανοήσω τον κόσμο. Οι ελληνικοί πολιτισμοί της Εποχής του Χαλκού και όσοι ακολούθησαν αποτελούν αντικείμενο τεράστιου ενδιαφέροντος για μένα.
Ιστορικά, όπως και οι ιταλικοί πολιτισμοί, έτσι και οι ελληνικοί ενσωματώθηκαν σταδιακά μέσα σε μια πατριαρχική δομή που με το πέρασμα των αιώνων μεταμορφώθηκε σε μονοθεϊσμό, δικτατορία και τελικά καπιταλισμό. Νομίζω πως η Ελλάδα βίωσε τα τραύματα του καπιταλισμού νωρίτερα και πιο βίαια από πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Και αρκετοί από εμάς κοιτάξαμε προς εσάς σαν έναν λαό που προσπάθησε, έστω για λίγο, να σκεφτεί και να προτείνει εναλλακτικές απέναντι σε αυτό το σύστημα εκμετάλλευσης.
Πιστεύω επίσης πως μεγάλο μέρος της τέχνης που έρχεται από την Ελλάδα κουβαλά ακόμη αυτό το χαρακτηριστικό. Και αυτό την κάνει πολύ ενδιαφέρουσα. Ο καθένας μας πρέπει να παίξει τον ρόλο του. Οι εποχές που έρχονται είναι εύθραυστες και ίσως καθοριστικές. Αυτό που νιώθω πως μπορώ να πω σε όλους είναι το εξής: Κάτι που έχει απαχθεί μπορεί, θεωρητικά, να επιστραφεί. Και είναι δική μας ευθύνη να παλέψουμε ώστε αυτό να συμβεί.
