Πριν κάτι μέρες συζητούσα με τον φίλο Μιχάλη Δέλτα και όπως το έφερε η κουβέντα μας, του είπα ότι ανέκαθεν είχα ένα πρόβλημα με τον διαλογισμό. Από μικρός δεν μπορούσα να συγκεντρωθώ, το μυαλό μου έτρεχε σαν τρελός σκύλος που τον άφηναν ελεύθερο σε κάποιον δρόμο, μυρίζοντας τα πάντα, σταματώντας σε κάθε γωνία και κάθε φορά που προσπαθούσα να καθίσω ακίνητος, η σιωπή δεν άνοιγε. Αλλά συνέχιζε να βούιζει γύρω μου.
Στα φοιτητικά μου χρόνια στη Σουηδία, ψαχνόμουν (λίγο πιο έντονα) με τον διαλογισμό, και χάρη στην μεγαλειώδη συλλογή της Βιβλιοθήκης της Ουψάλα, βρέθηκα να ακούω μουσικές από όλα τα σημεία του κόσμου και ειδικά από το Θιβέτ. Ένα από τα πρώτα άλμπουμ που είχα δανειστεί ήταν το σπάνιο βινύλιο του Songs of Milarepa (σπάνιο γιατί δεν υπήρχε στο ψαγμένο δισκάδικό της πόλης, το Musikörat), το οποίο μόλις είχε ενταχθεί στην συλλογή της βιβλιοθήκης. Το άλμπουμ είναι γεμάτο με έναν σιγανό ήχο, σχεδόν αόρατο, δύσκολο, που δεν ζητάει την προσοχή σου αλλά, αναμφισβήτητα, την απορροφάει αργά, σαν την υγρασία που κάθεται κάθε πρωί πάνω στις πέτρες. Δεν υπάρχει πουθενά ρυθμός να πιαστείς, ούτε μελωδία να θυμάσαι. Μόνο χρόνος που απλώνεται. Και μετά μια φωνή σε μια άγνωστη γλώσσα. Και μετά μια φωνή στα αγγλικά... Ο Μιλαρέπα, ένας άγιος που κάποτε υπήρξε ληστής, περιπλανιέται εδώ σαν μια σκιά που έμαθε να εξυμνεί το φως. Πάνω σε ένα αργό, άχρονο drone της Radigue, η φωνή του Robert Ashley αφηγείται τη ζωή του Μιλαρέπα σαν να είναι μια παράξενη γουέστερν ιστορία, ενώ παλιά θιβετιανά άσματα διαλογισμού αναδύονται σαν σπίθες μέσα στο σκοτάδι.
Ο ήχος απλώνεται, ο χρόνος διαλύεται, και μέσα σε αυτή τη συνεχή ροή το σχετικό και το απόλυτο αγγίζονται για μια στιγμή εκεί όπου το τραγούδι γίνεται "διαφώτιση". Κάπου εκεί κατάλαβα ότι ίσως ο διαλογισμός δεν είναι αυτοσυγκέντρωση, είναι παραμονή. Να καταφέρνεις να μένεις μέσα σε κάτι χωρίς να το κατέχεις.
Δεν έγινα ποτέ καλός στον διαλογισμό. Αλλά όταν ακούω τα έργα της Radigue, νιώθω για λίγο πως η σκέψη παύει να είναι θόρυβος και γίνεται ένα απέραντο τοπίο. Και μέσα εκεί μπορώ απλώς να υπάρχω πιο γεμάτος.
Κάπως έτσι το έργο της πρωτοπόρου της ηλεκτρονικής μουσικής Éliane Radigue στέκεται σαν μια υπόγεια πηγή, ένα αργό, καθαρό ρεύμα μινιμαλισμού στο οποίο αφιερώθηκε με σχεδόν ασκητική πίστη. Γεννημένη το 1932 στη Γαλλία, σπούδασε ηλεκτροακουστική μουσική στο Παρίσι των ύστερων ’50s, στο Studio d’Essai, έναν τόπο όπου οι ήχοι περνούσαν από μηχανές όπως το φως διαχέεται μέσα από εκκλησιαστικά βιτρό. Εκεί, μέσα σε τεχνικές ραδιοφωνίας και χειροποίητης ηχητικής ύλης, η σκέψη και το μυαλό της άνθισαν. Μαθήτευσε στη musique concrète δίπλα στους Pierre Schaeffer και Pierre Henry, άρχισε να συνθέτει με ανατροφοδοτήσεις (feedback) και βρόχους ταινίας (loops), ήχους που επιστρέφουν στον εαυτό τους όπως η κάθε ανάσα κάνει στον διαλογισμό.
Το 1970 μετακόμισε στη Νέα Υόρκη και εργάστηκε στη Σχολή Τεχνών του NYU. Εκεί συνάντησε για πρώτη φορά τον συνθετητή Arp 2500, που έμελλε να γίνει το όργανό της, το σώμα της, η γλώσσα της. Μοιράστηκε επίσης στούντιο με τη Laurie Spiegel, δουλεύοντας πάνω σε ένα Buchla εγκατεστημένο από τον Morton Subotnick, γεμάτο κυκλώματα σαν νυχτερινούς χάρτες.
Την εποχή που ο μινιμαλισμός άρχιζε να αποκτά μορφή μέσα από τα έργα των Steve Reich, Charlemagne Palestine και Philip Glass, η Radigue χάραζε έναν δικό της δρόμο: καθαρά ηλεκτρονικά drone, ήχοι που ξεδιπλώνονται αργά, μια στρώση πάνω στην άλλη στρώση, σαν να ξεφλουδίζεις ένα κρεμμύδι του χρόνου. Αργότερα εγκαταστάθηκε στα ηλεκτρονικά στούντιο του Πανεπιστημίου της Iowa και κατόπιν στο California Institute of the Arts το 1973.
Με σχολαστική υπομονή, απέρριψε τους αναμενόμενους, «ηλεκτρονικούς» ήχους και τα κλισέ τους. Ύφαινε πολλαπλές συνθέσεις σε μία ενιαία ροή μέσω μαγνητοταινιών, μια διαδικασία σχεδόν τελετουργική, δημιουργώντας έργα μεγάλης διάρκειας (συχνά 1–3 ώρες και πλέον) τα οποία και έγιναν το σήμα της.
Το 1974, κάποιοι Γάλλοι φοιτητές στην Καλιφόρνια παρατήρησαν ότι η μουσική της έμοιαζε με τον βουδιστικό διαλογισμό. Η Radigue στράφηκε προς αυτή την ιδέα και βρέθηκε να έλκεται βαθιά από αυτήν την πρακτική. Διέκοψε για χρόνια τη σύνθεση, βυθιζόμενη σε πνευματική μαθητεία δίπλα στον Θιβετιανό δάσκαλο Pawo Rinpoche, με τον οποίο, μάλιστα, αποσύρθηκε σε μια βαθιά εσωτερική σιωπή. Κατόπιν προτροπής του, ωστόσο, επέστρεψε στη μουσική το 1979, συνεχίζοντας την εργασία της με το αγαπημένο της Arp. Έκτοτε παρουσίασε έργα σε όλο τον κόσμο και δημιούργησε δεκάδες συνθέσεις, με κορυφαίες στιγμές την Trilogie de la Mort (1998), τα πέντε Songs of Milarepa (1987), τη σειρά Adnos (ηχογραφήθηκε στα 80s, αλλά κυκλοφόρησε το 2002) και τη σειρά Occam Ocean (2017-2021), όλα έργα με μια εσωτερική μουσική που δεν εξελίσσεται, αλλά αποκαλύπτεται, όπως το φως όταν κλείνεις τα μάτια.
Χθες έσβησε το σώμα της Éliane Radigue.
Όχι όμως και ο ήχος της, γιατί ο ήχος της δεν ήταν ποτέ σώμα. Ήταν χώρος. Ήταν χρόνος που απλωνόταν τόσο αργά ώστε έμοιαζε ακίνητος.
Οι συνθέσεις της είναι φτιαγμένες με μια φροντίδα σχεδόν αναπνευστική, ζωογόνα, σαν να ρύθμιζε τον αέρα μέσα σε ένα δωμάτιο που δεν βλέπεις αλλά θέλεις να το κατοικείς. Κάθε drone ακουμπάει το άλλο όπως τα κύματα που δεν συναντιούνται ποτέ ακριβώς το ίδιο, κι όμως γεννούν παλλόμενα σχέδια, μικρά φαντάσματα αρμονίας που εμφανίζονται και χάνονται. Να ταράξεις αυτή την ισορροπία φαινόταν πάντα ιερόσυλο, κι όμως, εκείνη μου έμαθε ότι ο ήχος δεν είναι αντικείμενο. Είναι σχέση.
Τώρα που έφυγε, οι τόνοι της συνεχίζουν να αναπνέουν μέσα μας όπως τα Θιβετιανά μπολ όταν πάψουν να τα αγγίζουν: η δόνηση επιμένει στο σώμα, όχι στο μέταλλο. Επίσης, το αγαπημένο παιχνίδι της μίξης των ήχων της, εάν βάλεις δύο Radigue άλμπουμ να κυλήσουν μαζί, ή τα αφήσεις να συναντήσουν έναν ξένο, πιο κοφτό ήχο, δεν την προδίδεις, απλώς βλέπεις το φως της να διαθλάται αλλιώς. Όπως η πικρή σοκολάτα και το αλάτι μπορούν να γλιστρίσουν αρμονικά μέσα στον αργό, αόρατο ουρανίσκο του χρόνου.
Η Radigue δεν έγραψε μουσική για να συνοδεύει τη ζωή. Έγραψε μουσική που είναι ήδη εκεί όπου η ζωή ακουμπά τη σιωπή.
Και έτσι, ενώ εκείνη πέρασε, η δόνηση μένει, μέσα μου, μέσα μας, σαν ένα μακρύ "Jetsun Mila" κομμάτι που δεν τελειώνει, μόνο αλλάζει μορφή.
