Με αφορμή την μοναδική εμφάνιση του στην Ελλάδα, στο Costa Navarino Soundtrack, ο Goran Bregović μιλά στο Avopolis για πολύχρωμες ιστορίες, «μηνύματα σε μπουκάλια», τη λυτρωτική τρέλα της τέχνης και για έναν ακούραστο ταξιδιώτη του τίποτα και των πάντων. Για τον σπουδαίο αυτόν συνθέτη και μουσικό για τον οποίο οι συστάσεις περισσεύουν και τα λόγια στερεύουν. Καθισμένος απέναντί μου, μιλάει με αφοπλιστική, σχεδόν παιδική ειλικρίνεια, με το βλέμμα εκείνου που έχει ζήσει τις ζωές δέκα ανθρώπων, μα έχει τραγουδήσει τις ζωές όλων. «Αν δεν τρελαθείς ποτέ λίγο, δεν ζεις πραγματικά», εξομολογείται. «Αν αφαιρέσεις την τρέλα τι θα απομείνει;» αναρωτιέμαι. Είπαμε αρκετά…για την εξορία που σου μαθαίνει να αγαπάς τις ρίζες σου, το Sarajevo, τον Kusturica, τον Eric, τον Iggy, για τα ανθρώπινα πλάσματα που κουβαλούν μέσα τους ταυτόχρονα το θαύμα και το τέρας, μα φυσικά και για μουσική! Την μουσική… ίσως την τελευταία, ανυπότακτη μας πατρίδα.
- Καλώς ήρθες στο Avopolis, Goran! Σε ευχαριστούμε πολύ για τον χρόνο σου και για αυτή την ευκαιρία να μοιραστούμε κάποιες σκέψεις μαζί σου. Ένας από τους χαρακτηρισμούς που έχεις αποδώσει στον εαυτό σου είναι ότι ταυτίζεσαι απόλυτα με τη φράση «η μουσική δεν έχει σύνορα». Ωστόσο, ζούμε σε μια εποχή, το 2026, όπου ο κόσμος φαίνεται να υψώνει ξανά τείχη, τείχη πιο αόρατα από εκείνα του Βερολίνου. Γινόμαστε συνεχώς μάρτυρες μποϊκοτάζ καλλιτεχνών που στοχοποιούνται λόγω της καταγωγής ή των πολιτικών τους πεποιθήσεων. Πόσο ουτοπικό είναι πλέον να πιστεύουμε ότι η μουσική μπορεί πραγματικά να ξεπεράσει τα σύνορα;
Λοιπόν, φυσικά, μπορείς να αφαιρέσεις τις "Τρεις Αδελφές" από το ρεπερτόριο, ή τη "Λίμνη των Κύκνων". Αλλά μόνο ένας ηλίθιος μπορεί να πιστεύει ότι αυτό θα διαγράψει τον Chekhov ή τον Tchaikovsky από την ιστορία της τέχνης. Είναι προφανές ότι η μουσική δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρόκειται να προσπαθήσεις. Οπότε πάντα προσπαθούσαμε. Και ακόμα προσπαθούμε.
- Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Sarajevo, έχασες τα πάντα από τα υλικά αγαθά μέχρι την καθημερινότητά σου και έγινες, κατά κάποιον τρόπο, πολίτης του κόσμου. Με βάση την προσωπική σου εμπειρία, ποιο είναι το βαθύτερο ένστικτο που αφήνει ο πόλεμος σε έναν καλλιτέχνη; Επιπλέον, πώς καταφέρνει κανείς να ενσωματώσει αυτή την εμπειρία στο έργο του χωρίς να την αφήσει να επισκιάσει ή να οριοθετήσει μονοδιάστατα την κριτική του σκέψη και την καλλιτεχνική του έκφραση;
Λοιπόν, αν αναρωτηθούμε γιατί ένα τόσο μεγάλο μέρος της ιστορίας της τέχνης ανήκει σε εξορισμένους καλλιτέχνες, νομίζω ότι οφείλεται στο γεγονός ότι, ξαφνικά, αποκτούν απόσταση από την κουλτούρα από την οποία προέρχονται. Και μόλις αποκτήσουν αυτή την απόσταση, αρχίζουν να έχουν πολύ μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση γι' αυτήν, ασχέτως πόσο μικρή μπορεί να είναι αυτή η κουλτούρα σαν τη δική μου. Είναι πολύ εύκολο να εντυπωσιαστείς από μεγάλες, κυρίαρχες κουλτούρες. Αλλά η εξορία σού δίνει μια άλλη προοπτική. Σου επιτρέπει να επανακατακτήσεις την αξία των δικών σου ριζών.
- Οι Bijelo Dugme, το μεγαλύτερο και ίσως πιο σημαντικό ροκ συγκρότημα στην ιστορία της πρώην Γιουγκοσλαβίας, με το λεγόμενο pastirski rok (ποιμενικό ροκ), αντιπροσώπευαν μια απόρριψη της σοβιετικής ηθικής μέσω του ροκ εν ρολ. Αν ο Tito ζούσε σήμερα, θα σε άφηνε να ερμηνεύσεις αυτές τις αλληγορίες, ή θα σε είχε «σβήσει από τον χάρτη»;
Ακόμα και από αυτή την απόσταση είναι δύσκολο να καταλάβεις τον Tito. Είχε ένα απίστευτο ένστικτο επιβίωσης, και κάπως έτσι κατάφερε να κρατήσει αποστάσεις από τους Ρώσους. Ποιος ξέρει; Ίσως σήμερα να του άρεσε κιόλας αυτού του είδους η μουσική. Εκείνη την εποχή, όπως μου είχαν πει, ένα από τα εγγόνια του άκουγε κάποια από τα τραγούδια μου. Ο Tito ρώτησε τι ήταν αυτά, και αυτό οδήγησε τελικά στο να προσκληθούμε να παίξουμε μπροστά του. Αλλά, φυσικά, τη στιγμή που αρχίσαμε να παίζουμε, έβαλε αμέσως τα δάχτυλά του στα αυτιά του, και μετά από ίσως είκοσι δευτερόλεπτα μας κατέβασαν από τη σκηνή. Αλλά ποιος ξέρει τι θα γινόταν σήμερα;
- Το Underground, η συνεργασία σου με τον Emir Kusturica βασισμένη σε μια ιδέα του Dušan Kovačević, αφηγείται την σχεδόν αληθινή ιστορία ενός ανθρώπου που κρατάει ανθρώπους κλειδωμένους σε ένα υπόγειο, πείθοντάς τους ότι ο πόλεμος εξακολουθεί να μαίνεται. Πόσο επίκαιρη θεωρείς ότι είναι αυτή η κατάσταση σήμερα;
Λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο όλοι είμαστε όμηροι της πολιτικής. Πρώτα υπάρχει η εσωτερική πολιτική. Μετά προσπαθείς να ξεφύγεις πηγαίνοντας κάπου αλλού, αλλά η εξωτερική πολιτική σε ακολουθεί εξίσου. Αν ήταν να συνεχίσω τη φράση, θα έλεγα ότι αυτό συμβαίνει επειδή, όταν είσαι νέος ή ίσως όταν είσαι ναϊφ πιστεύεις ότι η πατρίδα σου είναι απλώς μια γεωγραφική επικράτεια. Αλλά η πατρίδα είναι επίσης μια συναισθηματική επικράτεια.
- «Μια φορά κι έναν καιρό, υπήρχε μια χώρα». Ποια θα ήταν η επόμενη φράση;
Και εξακολουθεί να υπάρχει. Αν είσαι ναϊφ, νομίζεις ότι η πατρίδα σου είναι απλώς μια γεωγραφική επικράτεια. Αλλά είναι επίσης μια συναισθηματική επικράτεια. Οπότε, μια φορά κι έναν καιρό υπήρχε μια χώρα και για μένα, εξακολουθεί να υπάρχει μία. Τα σύνορά της βρίσκονται οπουδήποτε έχω φίλους και αναμνήσεις, οπουδήποτε μεγάλωσα, σπούδασα και γνώρισα ανθρώπους. Αυτή είναι η πατρίδα μου. Οπότε, «Μια φορά κι έναν καιρό υπήρχε μια χώρα. Αλλά εξακολουθεί να υπάρχει μια χώρα».
- Το Three Letters from Sarajevo είναι ίσως το πιο πολιτικό σου έργο. Ουσιαστικά οραματίζεται τη συνύπαρξη διαφορετικών θρησκειών και παραδόσεων. Πιστεύεις πραγματικά ότι η μουσική διατηρεί τη δύναμη να γεφυρώνει τα πολιτιστικά χάσματα εκεί όπου η πολιτική έχει αποτύχει τόσο οικτρά;
Για να είμαι ειλικρινής, η μουσική έχει μια μοναδική δύναμη να φέρνει τους ανθρώπους κοντά, επειδή, από καταβολής κόσμου, οι άνθρωποι είχαν ανάγκη να γίνονται μέρος ενός τελετουργικού. Είτε πρόκειται για ένα γήπεδο ποδοσφαίρου, μια τεράστια συναυλία, ένα μικρό κλαμπ, μια λυρική σκηνή, είτε ακόμα και για ένα τεράστιο DJ event, είναι πάντα το ίδιο. Είναι μια θεμελιώδης ανθρώπινη ανάγκη να συμμετέχεις σε ένα κοινό τελετουργικό. Και, φυσικά, η μουσική μπορεί να πετύχει πράγματα που είναι απλώς αδιανόητα για την πολιτική ή τη θρησκεία. Θυμάμαι όταν παρήγαγα έναν δίσκο για τον Γιώργο Νταλάρα. Του έδωσα ένα τραγούδι στο οποίο ένωσα δύο εθνικιστικές μελωδίες. Αλλά μόλις ενώθηκαν, και τις τραγούδησε ο Γιώργος, ακούγονταν απλώς σαν ένα ελληνικό τραγούδι. Επειδή η μουσική είναι μια παγκόσμια γλώσσα. Λυπάμαι που λέω κάτι τόσο κοινότυπο, αλλά είναι αλήθεια.
- Χρησιμοποιείς το βιολί μέσα από τρεις διαφορετικές παραδόσεις (χριστιανική, εβραϊκή και μουσουλμανική) ως μεταφορά για τη συνύπαρξη. Ωστόσο, η ιστορία έχει αποδείξει πόσο εύκολα οι άνθρωποι μετατρέπονται από καλοί γείτονες σε εχθρούς. «Τα ανθρώπινα όντα είναι προγραμματισμένες μηχανές», είχες δηλώσει κάποτε στη Guardian. Είμαστε, τελικά, προγραμματισμένοι να ενεργοποιούμε το μίσος προς τους συνανθρώπους μας;
Χρησιμοποιώ το βιολί ως μεταφορά επειδή παίζεται σε τρεις μεγάλες παραδόσεις. Υπάρχει η χριστιανική παράδοση, με τον κλασικό της τρόπο παιξίματος του βιολιού. Μετά υπάρχει η εβραϊκή παράδοση, το στυλ klezmer, το οποίο χρησιμοποιεί μια εντελώς διαφορετική τεχνική. Και τέλος υπάρχει η αραβική παράδοση, η οποία προσεγγίζει το όργανο με έναν ακόμη διακριτό τρόπο. Όταν μου ανατέθηκε να γράψω ένα κοντσέρτο για βιολί, το έγραψα για τρεις βιολονίστες, ο καθένας εκ των οποίων προερχόταν από μία από αυτές τις τρεις παραδόσεις. Δεν ξέρω αν η μεταφορά μου έφτασε πράγματι στο κοινό. Αλλά η μουσική είναι πάντα σαν ένα μήνυμα σε ένα μπουκάλι: γράφεις το μήνυμά σου, το πετάς στη θάλασσα, και ελπίζεις ότι μια μέρα κάποιος θα το βρει. Όσο για το μίσος... σε όλη μου τη ζωή έχω γίνει μάρτυρας κάτι ανησυχητικού. Έχω γνωρίσει τους ίδιους ανθρώπους ως ποιητές, ως πανεπιστημιακούς καθηγητές, και αργότερα έχω δει κάποιους από αυτούς να γίνονται εγκληματίες. Τα ανθρώπινα όντα είναι ικανά να κουβαλούν όλες αυτές τις αντιφάσεις μέσα τους.
- Δεν έχεις επίσημη μουσική εκπαίδευση και αυτοπροσδιορίζεσαι ανοιχτά ως αυτοδίδακτος, αποφεύγοντας τους ακαδημαϊκούς περιορισμούς. Υπήρξε η έλλειψη επίσημης μουσικής παιδείας η μεγαλύτερη απελευθέρωση για εσένα ως συνθέτη;
Φυσικά, δεν νομίζω ότι αυτό λειτουργεί για όλους. Το να μην ξέρεις πράγματα δεν μετατρέπεται αυτόματα σε μια μορφή γνώσης ή ελευθερίας. Αλλά για μένα, με τη φύση μου, έχει λειτουργήσει πολύ καλά. Δεν είμαι ακριβώς ειδικός σε τίποτα. Και ίσως αυτή ακριβώς η έλλειψη εξειδίκευσης να έχει μετατραπεί σε ένα είδος γνώσης που μπορώ να αξιοποιήσω.
- Είναι η ελευθερία προορισμένη μόνο για όσους δεν έχουν τίποτα να χάσουν;
Η ελευθερία είναι ένα περίεργο πράγμα. Όλοι μας περνάμε τη ζωή μας προσπαθώντας να κινηθούμε μέσα στα όρια της ίδιας μας της ελευθερίας. Αυτό κάνουμε σε όλη μας τη ζωή.
- Είναι αλήθεια ότι ο Eric Clapton σε «άλλαξε», κάνοντάς σε να δεις την κιθάρα διαφορετικά;
Πάντα θεωρούσα τον Eric Clapton ως έναν από τους πιο σημαντικούς ανθρώπους στη μουσική μου ζωή ίσως τον πιο σημαντικό. Όταν ήμουν πολύ νέος, έπαιζα σε στριπτίζ κλαμπ. Ήμασταν στην Ιταλία όταν άκουσα τους Cream για πρώτη φορά. Ήταν η πρώτη φορά που άκουγα πραγματικά ελεύθερη μουσική που δεν ήταν τζαζ. Εμπνευστήκαμε τόσο πολύ που αρχίσαμε να παίζουμε και οι ίδιοι ελεύθερη μουσική σε εκείνα τα κλαμπ. Φυσικά, μας έδιωξαν από το πρώτο, μετά από το δεύτερο, μετά από το τρίτο. Τελικά, αναγκάστηκα να επιστρέψω στη Γιουγκοσλαβία. Κοιτάζοντας πίσω, πιστεύω ότι ήταν μια καθοριστική καμπή στη ζωή μου. Διαφορετικά, μπορεί να είχα περάσει ολόκληρη τη ζωή μου παίζοντας σε στριπτίζ κλαμπ. Είναι μια άνετη ζωή, τα λεφτά είναι καλά, τα κορίτσια είναι όμορφα και θα μπορούσες εύκολα να μείνεις εκεί για πάντα. Εκείνη η αλλαγή συνέβη εξαιτίας του. Το όμορφο κομμάτι της ιστορίας ήρθε πολλά χρόνια αργότερα. Όταν ο Eric Clapton έδωσε μια συναυλία στο Βελιγράδι, ζήτησε να με συναντήσει. Η ζωή έχει παράξενες στροφές και ανατροπές. Ο κύκλος που άνοιξε όταν ήμουν δεκαοκτώ χρονών στην Ιταλία έκλεισε κάπως ξανά όταν ήμουν στα εξήντα μου. Φυσικά, όταν συναντηθήκαμε, δεν του είπα πόσο σημαντικός είχε υπάρξει στη ζωή μου. Αυτό δεν είναι πραγματικά το είδος της κουβέντας που λες σε κάποιον κατά πρόσωπο. Αντίθετα, απλώς κάναμε μια υπέροχη συζήτηση. Μου είπε ότι είχε τους δίσκους μου, και ότι είχε λάβει το πρώτο μου άλμπουμ ως δώρο από κάποιους φίλους.
- Σήμερα, υπάρχει κάποιος καλλιτέχνης που σε κάνει να αισθάνεσαι ακριβώς το ίδιο;
Όχι. Όταν είσαι δεκαοκτώ, αυτή είναι η ηλικία κατά την οποία είσαι πιο ανοιχτός σε ισχυρές επιρροές. Στην ηλικία μου, δεν είσαι πλέον τόσο ευάλωτος σε αυτές. Και, για να είμαι ειλικρινής, δεν ακούω πια μουσική.
- Στις συνεργασίες σου με τον Iggy Pop, τον Scott Walker και τον Rashīd Ṭāhā, τι πιστεύεις ότι μπορεί να βρει κανείς σε αυτές τις τεράστιες προσωπικότητες της παγκόσμιας μουσικής σκηνής που το βαλκανικό μουσικό τοπίο δεν μπορούσε να προσφέρει;
Είχα το προνόμιο να συνεργαστώ με ανθρώπους των οποίων το αυτόγραφο πιθανότατα θα είχα ζητήσει αν τους είχα συναντήσει σε ένα αεροδρόμιο. Αυτό που βρήκα πιο όμορφο ήταν η περιέργειά τους η περιέργειά τους για μια μικρή κουλτούρα σαν τη δική μου, και για έναν συνθέτη που προέρχεται από μια τόσο μικρή μουσική παράδοση. Αυτές είναι στιγμές που πραγματικά απόλαυσα.
- Ποια είναι η πιο εσωτερική μουσική που κρύβεις μέσα σου και δεν έχεις βρει ακόμη τρόπο να εκφράσεις ή να μοιραστείς; Τουλάχιστον, έχεις λέξεις γι' αυτήν;
Ειλικρινά δεν ξέρω. Αυτή την περίοδο δουλεύω πάνω σε μια όπερα. Δουλεύω επίσης σε ένα πρότζεκτ για τον Ορφέα. Ποτέ δεν προσπάθησα πραγματικά να μαντέψω τι βρίσκεται ακόμα μέσα μου. Οπότε, ειλικρινά, δεν ξέρω ακόμη.
- Αν κάποιος αφαιρούσε τα χάλκινα πνευστά, τον Καιρό των Τσιγγάνων και το κρασί, τι μένει από τον Goran Bregović;
Λοιπόν, αν αφαιρούσες όλη αυτή την τρέλα που μπορώ να δημιουργήσω με την μπάντα χάλκινων πνευστών μου, αυτό που θα απέμενε θα ήταν πιθανότατα κάτι αρκετά συνηθισμένο ίσως μερικά αξιοπρεπές τραγούδια. Αλλά αυτό που κάνει αυτή τη μουσική πραγματικά ξεχωριστή είναι ακριβώς αυτή η μικρή πινελιά τρέλας. Προέρχομαι από έναν τόπο όπου η μουσική από μόνη της δεν ήταν ποτέ αρκετή. Πρέπει πάντα να υπάρχει και λίγη τρέλα μαζί. Και αν το σκεφτείς, ποιο είναι το νόημα του να είσαι τελείως φυσιολογός αν δεν επιτρέπεις στον εαυτό σου λίγη τρέλα από καιρό σε καιρό; Αυτό κάνουμε. Γι' αυτό μου αρέσει να λέω, αν δεν τρελαθείς ποτέ λίγο, δεν ζεις πραγματικά.
INFO: Goran Bregović – Costa Navarino Soundtrack
Πέμπτη, 20/8, ώρα 21:30
ΕΟ Πύλου Καλαμάτας
NAVARINO HILLS – Πύλος, Μεσσηνία
Tickets: https://www.more.com/gr-el/tickets/music/goran-bregovic-costa-navarino-soundtrack/?gad_source=
