Το clinamen δεν είναι μια έκθεση που ζητά την προσοχή μας με θόρυβο. Αντίθετα, την κερδίζει με τον πιο αθόρυβο τρόπο: μας καλεί να σταματήσουμε. Να μείνουμε για λίγο ακίνητοι απέναντι σε κάτι που διαρκώς μεταβάλλεται. Να αφιερώσουμε χρόνο σε μια εμπειρία που δεν αφηγείται μια ιστορία, αλλά δημιουργεί τις συνθήκες για να γεννηθούν αμέτρητες μικρές ιστορίες μέσα στο μυαλό και τις αισθήσεις μας.
Στην καρδιά της Αθήνας, στην ανακαινισμένη Onassis Mandra, τρεις κυκλικές πισίνες γεμάτες νερό συνθέτουν ένα τοπίο που μοιάζει ταυτόχρονα απλό και μαγνητικό. Στην επιφάνειά τους επιπλέουν εκατοντάδες λευκά πορσελάνινα μπολ. Αυτά παρασύρονται από ανεπαίσθητα ρεύματα με αποτέλεσμα να ακολουθούν αργές, απρόβλεπτες τροχιές. Πλησιάζουν το ένα το άλλο, συγκρούονται απαλά, απομακρύνονται και ξανασυναντιούνται. Μέσα από την κάθε επαφή, όμως, γεννιέται ένας ήχος. Μια δόνηση. Ένα σύντομο ηχητικό ίχνος που χάνεται σχεδόν τη στιγμή που εμφανίζεται, αφήνοντας χώρο για το επόμενο.
Ο Γάλλος καλλιτέχνης, μουσικός και συνθέτης Céleste Boursier-Mougenot δεν αντιμετωπίζει τον ήχο ως κάτι που πρέπει να ελεγχθεί ή να καθοριστεί εκ των προτέρων. Αντί να γράφει μια μουσική σύνθεση με αρχή, κορύφωση και τέλος, δημιουργεί ένα ζωντανό σύστημα που παράγει αδιάκοπα τις δικές του συνθέσεις. Το νερό, η πορσελάνη, η βαρύτητα, ο αέρας, η θερμοκρασία και το τυχαίο γίνονται οι αόρατοι εκτελεστές μιας συναυλίας που δεν επαναλαμβάνεται ποτέ με τον ίδιο τρόπο. Έτσι, κάθε στιγμή του έργου είναι μοναδική και κάθε ακρόαση είναι διαφορετική.
Ο τίτλος της εγκατάστασης κρύβει μέσα του το κλειδί για την κατανόησή της. Η λέξη clinamen προέρχεται από την επικούρεια φιλοσοφία και περιγράφει εκείνη τη μικρή, απρόβλεπτη παρέκκλιση στην πορεία των ατόμων που επιτρέπει την εμφάνιση του τυχαίου και της ελευθερίας. Είναι μια έννοια που αμφισβητεί την απόλυτη τάξη και υπενθυμίζει πως ακόμη και η πιο μικρή μετατόπιση μπορεί να αλλάξει τα πάντα. Σε αυτήν, ακριβώς, τη λογική βασίζεται και το έργο. Καμία κίνηση δεν είναι ποτέ απολύτως προβλέψιμη. Επίσης, καμία σύγκρουση δεν μπορεί να επαναληφθεί με ακρίβεια. Και γι' αυτό το έργο βρίσκεται διαρκώς σε μια κατάσταση γέννησης.
Το εντυπωσιακό στοιχείο είναι πως το clinamen δεν παρουσιάζεται απλώς σε έναν χώρο. Συνομιλεί μαζί του. Από το 1997, όταν πρωτοεμφανίστηκε, το έργο μεταμορφώνεται κάθε φορά ανάλογα με την αρχιτεκτονική, την ατμόσφαιρα και τις συνθήκες του τόπου που το φιλοξενεί. Στην Αθήνα αποκτά μια ακόμη πιο ιδιαίτερη διάσταση, καθώς παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε εξωτερικό περιβάλλον. Που σημαίνει πως δεν προστατεύεται από τους τοίχους ενός μουσείου, αλλά εκτίθεται στο φως και στη σκιά, στον αέρα και στη σκόνη, στις μεταβολές της θερμοκρασίας, στις φωνές των περαστικών και στον μακρινό βόμβο της πόλης.
Με αυτόν τον τρόπο το έργο γίνεται ένας ζωντανός οργανισμός που αναπνέει μαζί με το αστικό περιβάλλον. Το πρωινό φως χαράζει διαφορετικές αντανακλάσεις πάνω στο νερό από εκείνες του απογεύματος. Ένας μικρός άνεμος μπορεί να αλλάξει τη διαδρομή δεκάδων μπολ. Ή μια ξαφνική βροχή μπορεί να προσθέσει τις δικές της νότες στη σύνθεση. Ακόμη και ο ουρανός γίνεται συνδημιουργός αυτού του ατέρμονου μουσικού γεγονότος.
Υπάρχει κάτι βαθιά ποιητικό στον τρόπο με τον οποίο το clinamen μετατρέπει τα πιο συνηθισμένα υλικά σε φορείς θαυμασμού. Νερό, πορσελάνη και κίνηση. Τίποτα περισσότερο. Κι όμως, μέσα από αυτή την οικονομία μέσων, ο Μπουρσιέ-Μουζενό καταφέρνει να δημιουργήσει μια εμπειρία σχεδόν υπνωτική. Χωρίς να επιδιώκει να εντυπωσιάσει με τεχνολογικά επιτεύγματα ή με περίπλοκους μηχανισμούς, επιλέγει την απλότητα, γνωρίζοντας ότι μέσα στην απλότητα κρύβεται συχνά η μεγαλύτερη πολυπλοκότητα.
Το έργο μοιάζει να βρίσκεται στο μεταίχμιο ανάμεσα στη γλυπτική, τη μουσική, την εγκατάσταση και το φυσικό φαινόμενο. Είναι ταυτόχρονα ένα οπτικό τοπίο και μια ηχητική εμπειρία. Ένα έργο που βλέπεται, ακούγεται και βιώνεται σωματικά. Καθώς ο επισκέπτης περιπλανιέται γύρω από τις πισίνες, εκτός από θεατής γίνεται και μέρος ενός περιβάλλοντος που τον καλεί να επιβραδύνει τους ρυθμούς του, να αφουγκραστεί και να παρατηρήσει.
Ίσως γι' αυτό το clinamen έχει συγκινήσει κοινό σε όλο τον κόσμο και συνεχίζει να μαγνητίζει τους επισκέπτες σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά τη δημιουργία του. Σε μια εποχή διαρκούς επιτάχυνσης, προσφέρει κάτι που μοιάζει σχεδόν ριζοσπαστικό: χρόνο. Χρόνο για παρατήρηση. Χρόνο για σιωπή. Χρόνο για περισυλλογή.
Στην Onassis Mandra, το έργο δεν λειτουργεί μόνο ως μια εντυπωσιακή εικαστική παρέμβαση αλλά και ως μια ανοιχτή πρόσκληση επανασύνδεσης με το παρόν. Ένα καταφύγιο μέσα στην πόλη, όπου κάθε ήχος γεννιέται από το τυχαίο και κάθε στιγμή είναι ανεπανάληπτη. Ένας τόπος όπου η τέχνη δεν αφηγείται κάτι συγκεκριμένο, αλλά αφήνει χώρο για εκείνο που σπανίζει όλο και περισσότερο στη σύγχρονη ζωή: την ονειροπόληση.
Λίγα λόγια για τον Céleste Boursier-Mougenot
Ο Céleste Boursier-Mougenot (γενν. 1961, Νίκαια, Γαλλία) ζει και εργάζεται στη Σετ. Τα έργα του, τα οποία έχουν παρουσιαστεί σε χώρους σύγχρονης τέχνης στη Γαλλία και διεθνώς τα τελευταία τριάντα χρόνια, μπορούν να θεωρηθούν πρωτίστως ως έργα ενός μουσικού. Αφού εργάστηκε ως συνθέτης για την ομάδα Side One – Posthume Théâtre του συγγραφέα και θεατρικού σκηνοθέτη Pascal Rambert, στο Παρίσι από το 1985 έως το 1994, ο Σελέστ Μπουρσιέ-Μουζενό άρχισε να δίνει μια αυτόνομη μορφή στη μουσική του δημιουργώντας καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις. Σχεδιάζει μηχανισμούς ή περιβάλλοντα που επεκτείνουν την έννοια της μουσικής παρτιτούρας σε ανορθόδοξες συνθέσεις υλικών και μέσων, αξιοποιώντας τις πιο διαφορετικές καταστάσεις ή αντικείμενα προκειμένου να αναδείξει τις ηχητικές τους δυνατότητες και να δημιουργήσει αυθόρμητες, ζωντανές ακουστικές μορφές. Σε συνάρτηση με το αρχιτεκτονικό ή εννοιολογικό πλαίσιο των εκθεσιακών χώρων, κάθε μηχανισμός συνιστά μια πρόσκληση σε μια ακουστική εμπειρία, κατά την οποία οι διαδικασίες παραγωγής ήχου αποκαλύπτονται στο βλέμμα και στην αντίληψη του επισκέπτη.
Ανάμεσα στις πιο αντιπροσωπευτικές σειρές έργων του Μπουρσιέ-Μουζενό συγκαταλέγονται οι εξής: clinamen (1997 – σε εξέλιξη), κυκλικές δεξαμενές γεμάτες νερό, μέσα στις οποίες κοινά πορσελάνινα μπολ, επιλεγμένα για το ηχόχρωμά τους, επιπλέουν, συγκρούονται απαλά μεταξύ τους και παράγουν ήχους καμπάνας· from here to ear (1999 – σε εξέλιξη), πτηνοτροφεία σχεδιασμένα ως «επικράτειες πουλιών», στα οποία οι επισκέπτες αλληλεπιδρούν, μέσω της απλής παρουσίας και των κινήσεών τους, με αυστραλιανούς σπίνους που πετούν, κουρνιάζουν ή πηδούν πάνω σε ηλεκτρικές κιθάρες με ενίσχυση, παράγοντας έτσι μια αφηρημένη ροκ σύνθεση· offroad (2014 & 2019), ένα αδιάκοπο μπαλέτο τριών πιάνων με ουρά, τα οποία ο καλλιτέχνης έχει καταστήσει κινητά και των οποίων η καταδίωξη, η απομάκρυνση και οι περιστασιακές συγκρούσεις μεταξύ τους συνθέτουν μια αυθόρμητη παρτιτούρα για πιάνο· και πιο πρόσφατα, το 2026, το envolée, μια μεγάλη κυκλική ανοξείδωτη μεταλλική κατασκευή που στηρίζει οκτώ κούνιες, καθεμία από τις οποίες χτυπά μια εκκλησιαστική καμπάνα καθώς οι επισκέπτες αιωρούνται, δημιουργώντας ένα σύνολο κωδωνοκρουσιών.
Onassis Mandra
Δίπλα στην Ωνάσειο Βιβλιοθήκη στη Λεωφόρο Αμαλίας, στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου 2, και πολύ κοντά στο Αρχείο Καβάφη στη Φρυνίχου, η Μάντρα λειτουργεί ως μια ενεργή κυψέλη πολιτισμού και έκφρασης. Εκεί βρίσκεται το πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα αρχιτεκτονικής θεάτρου ανοιχτού χώρου της Μπελ Επόκ στην Αθήνα: μια υπαίθρια θεατρική σκηνή του 1909 που ανήκει στην τυπολογία του θεάτρου-μάντρας, δηλαδή ενός θεάτρου με υποτυπώδη διαμόρφωση πλατείας και ιταλίζουσα σκηνή. Στους παλιούς Αθηναίους, ο χώρος ήταν γνωστός ως «Αθηναϊκόν», «Θέατρο της Πύλης του Ανδριανού», αλλά και «Γερμανικό», από τις γερμανικές οπερέτες που κάποια περίοδο είχαν την τιμητική τους.
Onassis Stegi x 0fr. Paris Shop
Ανακαλύψτε μια επιμελημένη συλλογή αντικειμένων και εκδόσεων που προέκυψε από τη συνεργασία της Στέγης με το βιβλιοπωλείο 0fr. Paris, με έδρα το Παρίσι, το Τόκιο και τη Σεούλ. Στο ειδικά διαμορφωμένο shop θα βρείτε tote bags, καπέλα και εκδόσεις, καθώς και τα συλλεκτικά πορσελάνινα μπολ που δημιουργήθηκαν αποκλειστικά στο πλαίσιο της στρατηγικής συνεργασίας της Στέγης με την ΙΩΝΙΑ, εμπνευσμένα από τα έργα που πρωταγωνιστούν στην εγκατάσταση.
Με αφετηρία την κοινή αγάπη για την επιλογή και παρουσίαση καλλιτεχνών και βιβλίων, η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση φέρνει το 0fr. Paris στην Onassis Mandra στην Αθήνα, στο πλαίσιο της εικαστικής και ηχητικής εγκατάστασης clinamen του συνθέτη και εικαστικού Céleste Boursier-Mougenot, καλλιεργώντας ουσιαστικές συνδέσεις ανάμεσα στην Αθήνα και ένα ευρύτερο διεθνές πολιτιστικό δίκτυο. Το βιβλιοπωλείο του 0fr. Paris στην Αθήνα, που φιλοξενείται στην Onassis Mandra και θα λειτουργεί καθ' όλη τη διάρκεια του clinamen, συγκεντρώνει μια επιμελημένη συλλογή βιβλίων σε έκδοση ή επιμέλεια του 0fr. Paris, καθώς και αποκλειστικές εκδόσεις και αντικείμενα περιορισμένης κυκλοφορίας, δημιουργημένα ειδικά για αυτή τη συνεργασία. Παράλληλα, μια επιλογή τίτλων των Onassis Publications θα διατίθεται στα βιβλιοπωλεία του 0fr. Paris στο Παρίσι, το Τόκιο και τη Σεούλ, συστήνοντας το εκδοτικό πρόγραμμα και τους καλλιτέχνες του Ιδρύματος σε νέα κοινά διεθνώς.
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
clinamen
Céleste Boursier-Mougenot
26 Σεπτεμβρίου – 5 Δεκεμβρίου 2026
Onassis Mandra, Διονυσίου Αρεοπαγίτου 2, Πλάκα
Τετάρτη – Κυριακή 11:00 – 14:30 & 17:30 – 21:30
Ημερήσιο εισιτήριο*: 5 €
Παιδιά έως 15 ετών: Είσοδος ελεύθερη
* Με το ημερήσιο εισιτήριο μπορείτε να επισκεφθείτε την έκθεση όσες φορές επιθυμείτε εντός της ίδιας ημέρας.
Εισιτήρια διαθέσιμα και στο ταμείο της Onassis Mandra.
Επίσκεψη σε περίπτωση βροχής
Το clinamen λειτουργεί κανονικά σε περίπτωση ελαφριάς βροχής. Σε περίπτωση έντονων καιρικών φαινομένων, ενδέχεται να υπάρξει προσωρινή διακοπή της λειτουργίας του. Πριν από την επίσκεψή σας, συμβουλευτείτε αυτή τη σελίδα ή την τηλεφωνική γραμμή εισιτηρίων (219 2191000) για τυχόν αλλαγές.
